اسکن هسته‌ای قلب: روش انجام، خطر و عوارض برای اطرافیان

اسکن هسته‌ای قلب آزمایشی تصویری است که نشان می‌دهد خون به عضله‌ی قلب چطور می‌رسد؛ هم در استراحت و هم هنگام فعالیت. مقدار پرتوی آن کم است و منابع بیمارستانی آن را کم‌خطر می‌دانند، ولی «کاملاً بی‌خطر» نیست. برای اطرافیان هم عارضه‌ی مشخصی گزارش نشده؛ فقط تا حدود یک شبانه‌روز باید از تماس نزدیک و طولانی با کودک و زن باردار دوری کنید.

در این مقاله می‌خوانید آزمایش مرحله‌به‌مرحله چطور انجام می‌شود، خطرش چقدر است، ماده‌ی رادیواکتیو تا کِی در بدن می‌ماند و بعد از اسکن چه احتیاط‌هایی کنار خانواده لازم است.

اسکن هسته‌ای قلب چیست و برای چه انجام می‌شود؟

در این آزمایش مقدار خیلی کمی ماده‌ی رادیواکتیو (به آن «ردیاب» می‌گویند) از راه رگ تزریق می‌شود. یک دوربین مخصوص، پرتوی ردیاب را می‌گیرد و تصویری از جریان خون عضله‌ی قلب می‌سازد (ASNC). پزشکان به آن «اسکن پرفیوژن میوکارد» یا «تست استرس هسته‌ای» هم می‌گویند.

طبق مدلاین‌پلاس، هدف این است که ببینند قلب هنگام کار سنگین خون و اکسیژن کافی می‌گیرد یا نه. دلایل رایج درخواست آن:

• درد قفسه‌ی سینه یا تنگی نفس که علتش روشن نیست
• شروع یا بدتر شدن آنژین (درد قفسه‌ی سینه‌ی قلبی)
• بررسی بهبود بعد از سکته‌ی قلبی
• سنجش اثر یک درمان یا برنامه‌ریزی برای ورزش و جراحی

اسکن هسته‌ای قلب چطور انجام می‌شود؟

آزمایش معمولاً دو بخش دارد: استراحت و استرس. ترتیب این دو را پزشک بر اساس وضع قلبتان تعیین می‌کند (ASNC).

یک سرم کوچک در رگ دست یا بازویتان می‌گذارند و چسب‌های نوار قلب روی سینه می‌زنند تا ریتم قلب و فشار خون در تمام مدت کنترل شود.

بخش	چه اتفاقی می‌افتد	تصویربرداری
استراحت	ردیاب را در حالت استراحت تزریق می‌کنند و کمی صبر می‌کنید	دراز می‌کشید و بی‌حرکت می‌مانید؛ هر نوبت حدود ۱۵ تا ۳۰ دقیقه
استرس	روی تردمیل راه می‌روید یا دوچرخه‌ی ثابت می‌زنید. نزدیک اوج فعالیت ردیاب دوم تزریق می‌شود	باز هم چند ده دقیقه تصویر
استرس دارویی	اگر نمی‌توانید ورزش کنید، دارویی از راه سرم قلب را مثل ورزش به کار می‌اندازد	همان تصویربرداری

منبع جدول: RadiologyInfo.org، ASNC و مدلاین‌پلاس. کامپیوتر دو دسته‌ی تصویر را کنار هم می‌گذارد تا بیماری قلبی یا بدتر شدن آن را پیدا کند (مدلاین‌پلاس).

اگر ورزش نمی‌توانید بکنید

مدلاین‌پلاس می‌نویسد در این حالت دارویی از گروه «گشادکننده‌های رگ» داده می‌شود. هنگام تزریق ممکن است مدتی علائمی مثل اضطراب، سرگیجه، تهوع، تنگی نفس یا درد سینه حس کنید (RadiologyInfo.org)؛ این علائم معمولاً با پایان تزریق از بین می‌روند. هر علامتی را فوراً به تکنسین بگویید.

چقدر طول می‌کشد؟

RadiologyInfo.org کل حضور در بخش را معمولاً دو تا چهار ساعت می‌نویسد؛ در ASNC برای آزمایش یک‌روزه ۴ تا ۵ ساعت آمده است. بعضی مراکز استراحت و استرس را در دو روز انجام می‌دهند. طبق دستور مرکز، چند ساعت قبل ناشتا باشید و از کافئین (حتی قهوه‌ی بدون کافئین) دور بمانید. داروهایتان را فقط با نظر پزشک قطع کنید.

آیا اسکن هسته‌ای قلب خطرناک است؟

خطر این آزمایش پایین است، نه صفر. چیزهایی که منابع می‌گویند:

• پرتو: طبق ASNC این مقدار بیشتر از پرتویی نیست که در ۲ تا ۳ سال زندگی عادی می‌گیرید. یک بیمارستان بریتانیایی اگر هم استراحت و هم استرس انجام شود آن را معادل پرتوی طبیعی حدود ۶ سال می‌نویسد، و اگر فقط استرس باشد نصف. منابع عددهای متفاوتی می‌دهند و دلیل تفاوت را نمی‌نویسند.
• مشکل جدی: طبق ASNC کمتر از ۱ نفر از هر ۱۰٬۰۰۰ نفر دچار مشکل جدی می‌شود.
• عوارض خفیف: گرگرفتگی، خستگی، سردرد، گرفتگی شکم و تهوع که معمولاً سریع برطرف می‌شود (بیمارستان ساسکس). حساسیت به ردیاب بسیار نادر و معمولاً خفیف است و محل تزریق ممکن است کمی درد یا قرمزی داشته باشد (RadiologyInfo.org).
• بخش استرس: مدلاین‌پلاس ریتم قلب نامنظم، بدتر شدن درد سینه، مشکل تنفسی، نوسان شدید فشار خون و جوش پوستی را از عوارض نادر می‌شمارد.

RadiologyInfo.org هم می‌گوید تا امروز اثر بلندمدتی از چنین دوز کمی گزارش نشده است. با این حال کسی که چند اسکن پشت سر هم لازم دارد باید از پزشک بپرسد هر کدام لازم است یا نه.

عوارض اسکن هسته‌ای قلب برای اطرافیان چیست؟

جواب کوتاه: عارضه‌ی مشخصی برای اطرافیان گزارش نمی‌شود، ولی چون بدن شما تا مدتی کمی پرتو می‌دهد، بیمارستان‌ها چند احتیاط ساده می‌گویند. زمان‌ها در منابع کمی فرق دارد.

منبع	احتیاط
ASNC	بقیه‌ی روز آزمایش از کودکان خردسال و زنان باردار دور بمانید
بیمارستان بریتانیایی (بات)	۱۲ ساعت کنار دیگران نشستن مستقیم نکنید؛ تا ۲۴ ساعت از تماس نزدیک با کودک و زن باردار پرهیز کنید
بیمارستان بریتانیایی (ساسکس)	۲۲ ساعت از تماس نزدیک و طولانی با کودکان زیر ۵ سال و زنان باردار پرهیز کنید

نکات عملی:

• حضور در یک اتاق یا ماشین با فاصله اشکالی ندارد؛ فقط کنار هم ننشینید (بیمارستان بات).
• کودک و جنین به پرتو حساس‌ترند و برای همین کودک و زن باردار در فهرست احتیاط آمده‌اند.
• اگر از شما پرستاری می‌شود، ممکن است لازم باشد چند ساعت یک متر فاصله بگیرند (بیمارستان ساسکس).
• تا ۲۴ ساعت نشسته ادرار کنید و سیفون را بکشید (بیمارستان بات).
• آب فراوان بنوشید و مثانه را مرتب خالی کنید.
• اگر قصد سفر دارید، طبق بیمارستان بات تا هفت روز بعد وسایل آشکارساز پرتو در بعضی ورودی‌ها ممکن است هشدار بدهند؛ برگه‌ی نوبتتان را همراه داشته باشید.

ماده‌ی رادیواکتیو چقدر در بدن می‌ماند؟

طبق ASNC ردیاب تا صبح روز بعد از بدن خارج می‌شود و نوشیدن مایعات فراوان کمک می‌کند. RadiologyInfo.org هم می‌گوید ردیاب با گذر زمان خودبه‌خود از رادیواکتیو بودن می‌افتد و در ساعت‌ها یا روزهای اول از راه ادرار و مدفوع دفع می‌شود.

بارداری و شیردهی

اگر باردار هستید یا احتمالش را می‌دهید، قبل از آزمایش به پزشک و تکنسین بگویید. یک بیمارستان بریتانیایی می‌نویسد ممکن است وقت آزمایش عقب بیفتد و شیردهی لازم شود یک روز قطع شود. تصمیم با مرکز اسکن است.

اسکن هسته‌ای برای درمان سرطان چطور؟

اسکن تشخیصی قلب با درمان هسته‌ای فرق دارد. دستور هر درمان جداست؛ برای نمونه HPS درباره‌ی ید رادیواکتیو تا هفت روز پرهیز از ظرف و توالت مشترک و تماس پوستی را می‌نویسد. همیشه دستور برگه‌ی خودتان را اجرا کنید.

نتیجه‌ی آزمایش یعنی چه؟

طبق ASNC نتیجه‌ی طبیعی یعنی جریان خون عضله‌ی قلب طبیعی است و معمولاً خطر سکته‌ی قلبی پایین است. نتیجه‌ی غیرطبیعی یعنی ممکن است در جریان خون یا کار قلب مشکلی باشد و آزمایش‌های بعدی لازم شود. پزشک نتیجه را همراه برنامه‌ی درمانی توضیح می‌دهد. برای آشنایی با ورزش امن بعد از تشخیص، ورزش برای بیماران قلبی را ببینید. برای مقایسه با آزمایشی دیگر، اسکن کلسیم قلب را بخوانید. درباره‌ی نوار قلب در خانه و ضربان قلب بالای ۹۰ هم مقاله داریم.

کِی به پزشک مراجعه کنم؟

حین آزمایش، هر علامتی مثل درد یا فشار سینه، تپش، تنگی نفس، سرگیجه یا حالت تهوع را همان لحظه به تکنسین بگویید و منتظر پایان کار نمانید.

بعد از آزمایش در این موارد با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید:

• درد قفسه‌ی سینه که با استراحت آرام نمی‌شود، یا درد پخش‌شونده به بازو یا فک
• تنگی نفس شدید یا غش
• ریتم نامنظم یا تپش مداوم قلب
• قرمزی، تورم یا درد شدید در محل تزریق

اگر باردار یا شیرده هستید، یا همراه کودک خردسال، پیش از نوبت از مرکز بپرسید. یادتان باشد این مقاله جای ویزیت نیست و تصمیم درباره‌ی انجام آزمایش با پزشک است.