سرخک: علائم و درمان سرخک در بزرگسالان و کودکان

درمان سرخک دارو یا آنتی‌ویروس اختصاصی ندارد؛ درمان «حمایتی» است، یعنی استراحت، مایعات فراوان و کنترل تب، و بیمار باید از دیگران جدا بماند. این قاعده برای کودک و بزرگسال یکی است، ولی بزرگسال هم نباید بیماری را سبک بگیرد، چون عوارض در بزرگسالان بالای ۳۰ سال هم بیشتر دیده می‌شود. در ادامه علائم، خارش، عوارض، واکسن و زمانی را که باید سراغ پزشک رفت می‌خوانید.

سرخک چیست و چطور منتقل می‌شود؟

سرخک یک بیماری ویروسی بسیار مسری است که از راه هوا پخش می‌شود. طبق سازمان جهانی بهداشت (WHO)، ویروس تا دو ساعت در هوا یا روی سطوح آلوده فعال می‌ماند و یک بیمار می‌تواند تا ۱۸ نفر دیگر را مبتلا کند. هر وقت بیمار نفس بکشد، سرفه کند یا عطسه کند، ویروس پخش می‌شود (NHS).

به همین دلیل در جمع واکسن‌نزده‌ها سرخک سریع می‌چرخد: مدلاین‌پلاس می‌نویسد ۹۰٪ افرادی که واکسن نزده‌اند و با بیمار تماس نزدیک دارند، مبتلا می‌شوند. از تماس تا شروع علائم هم زمان می‌گذرد؛ WHO از ۷ تا ۱۴ روز و مدلاین‌پلاس از ۱۰ تا ۱۴ روز می‌گوید، یعنی تقریباً یک تا دو هفته.

علائم سرخک به ترتیب ظاهر شدن

سرخک مثل سرماخوردگی شروع می‌شود و چند روز بعد بثورات می‌آید (NHS). خلاصه‌ی روند بیماری:

مرحله	چه اتفاقی می‌افتد	منبع
۷ تا ۱۴ روز بعد از تماس	بدون علامت؛ دوره‌ی نهفتگی (مدلاین‌پلاس: ۱۰ تا ۱۴ روز)	WHO
حدود ۴ تا ۷ روز اول	تب بالا، آبریزش یا گرفتگی بینی، عطسه، سرفه، چشم قرمز و اشکی؛ علائم اولیه ۴ تا ۷ روز طول می‌کشد	WHO، NHS
چند روز بعد	لکه‌های ریز سفید داخل گونه و پشت لب (لکه‌های کوپلیک)	NHS، MedlinePlus
۳ تا ۵ روز بعد از اولین علائم	بثورات روی صورت و بالای گردن و پشت گوش؛ طی حدود ۳ روز به پایین بدن پخش می‌شود و ۴ تا ۸ روز می‌ماند	WHO، NHS
حدود یک هفته بعد	بیماری معمولاً رو به بهبود می‌رود	NHS

دانه‌ها گاهی به هم می‌پیوندند و لکه‌های بزرگ می‌سازند. روی پوست قهوه‌ای و سیاه ممکن است دیدن بثورات سخت‌تر باشد (NHS). حساسیت چشم به نور هم از علائم همراه است (مدلاین‌پلاس).

آیا سرخک خارش دارد؟

NHS می‌گوید بثورات سرخک معمولاً خارش ندارد، ولی مدلاین‌پلاس خارش را هم جزو ویژگی‌ها می‌آورد؛ پس در بعضی افراد ممکن است خارش باشد. بنابراین نبودِ خارش دلیل نمی‌شود سرخک را کنار بگذارید. تب، سرفه، چشم قرمز و ترتیب بروز علائم سرنخ‌های مهم‌ترند.

سرخک در بزرگسالان چه فرقی دارد؟

نشانه‌های اصلی در بزرگسالان همان‌هاست که برای کودکان آمد. فرق مهم در خطر عوارض است: WHO می‌گوید عوارض بیشتر در کودکان زیر ۵ سال و بزرگسالان بالای ۳۰ سال دیده می‌شود. منابع بررسی‌شده‌ی ما درباره‌ی تفاوت دقیق‌تر علائم بزرگسالان و کودکان یا درصد عوارض در بزرگسالان عددی نمی‌دهند، پس عددی نمی‌نویسیم.

زنان باردار گروه پرخطرند. سرخک در بارداری می‌تواند به سقط یا زایمان زودرس و وزن کم نوزاد بینجامد (WHO). زن بارداری که با بیمار تماس داشته، باید هرچه زودتر از پزشک مشورت بگیرد (NHS).

درباره‌ی «سرخجه در بزرگسالان»: سرخجه بیماری دیگری است و این مقاله درباره‌ی آن نیست. فقط این را بدانید که واکسن MMR علاوه بر سرخک، اوریون و سرخجه را هم هدف می‌گیرد (WHO). اگر مطمئن نیستید بیماری شما کدام است، تشخیص با پزشک است.

درمان سرخک در بزرگسالان و کودکان

WHO صریح می‌گوید برای سرخک درمان اختصاصی وجود ندارد. آنچه انجام می‌شود:

• استراحت و مایعات: استراحت کنید و آب و مایعات کافی بنوشید تا کم‌آب نشوید (NHS).
• کنترل تب: استامینوفن یا ایبوپروفن؛ مقدار مصرف را پزشک یا داروساز بر اساس سن و وزن تعیین می‌کند (NHS).
• درمان عوارض: برای ذات‌الریه یا عفونت گوش و چشم ممکن است پزشک آنتی‌بیوتیک بدهد (WHO). آنتی‌بیوتیک خودِ ویروس را از بین نمی‌برد و بدون نسخه مصرف نمی‌شود.
• ویتامین A: WHO دو نوبت ویتامین A را برای همه‌ی کودکان زیر ۵ سال مشکوک به سرخک توصیه می‌کند، روز تشخیص و روز بعد، با دوزی که کادر درمان تعیین می‌کند. خودسرانه ندهید؛ ویتامین A از ابتلا پیشگیری نمی‌کند و مقدار زیاد آن آسیب می‌زند (مدلاین‌پلاس).
• ایمونوگلوبولین: مدلاین‌پلاس می‌گوید تزریق آن تا ۶ روز بعد از تماس با ویروس می‌تواند خطر را کم کند؛ تصمیمش با پزشک است.

درباره‌ی پایین آوردن تب در خانه، مقاله‌ی برای پایین آوردن تب چه کنیم؟ را ببینید.

عوارض سرخک کدام‌اند؟

بیشتر بیماران خوب می‌شوند، ولی سرخک می‌تواند جدی شود. WHO از عوارضی مثل نابینایی، التهاب مغز (آنسفالیت)، اسهال شدید و کم‌آبی، عفونت گوش و ذات‌الریه نام می‌برد؛ NHS مننژیت و تشنج را هم می‌آورد. کودکان دچار سوءتغذیه، به‌ویژه با کمبود ویتامین A، و افراد با ایمنی ضعیف بیشتر در خطرند (WHO).

سرخک خودش هم سیستم ایمنی را ضعیف می‌کند و بدن در برابر عفونت‌های دیگر آسیب‌پذیرتر می‌شود (WHO). سازمان جهانی بهداشت تخمین می‌زند در سال ۲۰۲۴ حدود ۹۵ هزار نفر در جهان بر اثر سرخک فوت کرده‌اند، که بیشترشان کودکان زیر ۵ سال بودند.

عارضه‌ی نادر و دیررس دیگری هم هست: SSPE. مدلاین‌پلاس آن را یک بیماری پیش‌رونده و کشنده‌ی مغز می‌داند که سال‌ها بعد از ابتلا به سرخک ظاهر می‌شود و درمان قطعی ندارد.

واکسن سرخک (MMR)

بهترین راه پیشگیری واکسن است. واکسن سرخک گاهی تنها و اغلب همراه با اوریون و سرخجه (MMR) تزریق می‌شود (WHO). WHO دو نوبت را توصیه می‌کند، چون همه‌ی کودکان با نوبت اول ایمن نمی‌شوند. به‌طور کلی نوبت اول در کشورهایی که سرخک شایع است در ۹ ماهگی و در بقیه ۱۲ تا ۱۵ ماهگی است و نوبت دوم معمولاً ۱۵ تا ۱۸ ماهگی.

این برنامه‌ی عمومی WHO است، نه برنامه‌ی ایران؛ زمان‌بندی دقیق را از مرکز بهداشت یا پزشک بپرسید. بزرگسالانی که در کودکی واکسن نزده‌اند هم واکسن MMR توصیه می‌شود (NHS). برای نگرانی درباره‌ی اوتیسم: مطالعه‌های بزرگ هیچ ارتباطی پیدا نکرده‌اند (مدلاین‌پلاس).

اگر نوزادتان بعد از واکسن تب کرد، تب نوزاد بعد از واکسن و برای واکسن مرتبط، علائم و درمان اوریون در کودکان را بخوانید.

سرخک چند روز واگیر دارد و قرنطینه لازم است؟

طبق WHO، بیمار از ۴ روز قبل از شروع بثورات تا ۴ روز بعد از آن مسری است. یعنی ممکن است ناخواسته قبل از اینکه بدانید سرخک دارید، دیگران را آلوده کرده باشید. NHS توصیه می‌کند:

• دست‌کم ۴ روز از اولین ظهور بثورات به مهدکودک، مدرسه یا محل کار نروید.
• از تماس نزدیک با نوزادان، زنان باردار و افراد با ایمنی ضعیف دوری کنید.
• قبل از رفتن به مطب یا درمانگاه تماس بگیرید تا دیگران آلوده نشوند.

کِی باید فوری به پزشک مراجعه کرد؟

به‌محض مشکوک شدن به سرخک با پزشک تماس بگیرید (قبل از رفتن حضوری خبر بدهید). در این موارد فوری اقدام کنید (NHS):

• تشنج یا گیجی ناگهانی
• تنگی نفس شدید یا سخت شدن تنفس
• سفتی گردن
• بثوراتی که با فشار لیوان شفاف کم‌رنگ نمی‌شوند
• تب که با استامینوفن یا ایبوپروفن پایین نیاید
• کم شدن ادرار (نشانه‌ی کم‌آبی)

تشنج در کودک ترسناک است؛ علل و درمان تشنج در کودکان را بعداً بخوانید، ولی در لحظه به اورژانس مراجعه کنید.

جمع‌بندی و گام بعدی

سرخک درمان اختصاصی ندارد، ولی با استراحت، مایعات، جداسازی و پیگیری پزشک بیشتر بیماران بهبود می‌یابند و بهترین راه پیشگیری، واکسن است. اگر شما یا فرزندتان علائم سرخک دارید یا از وضعیت واکسن خود مطمئن نیستید، با پزشک خود مشورت کنید؛ این مقاله جایگزین معاینه نیست.