قرص اکسی بوتینین: کاربرد در بی‌اختیاری ادرار، نحوه‌ی مصرف و عوارض

قرص اکسی بوتینین دارویی است که عضله‌ی مثانه را شل می‌کند تا نیاز ناگهانی و پشت‌سرهم به ادرار کمتر شود. کاربرد اصلی آن درمان مثانه‌ی بیش‌فعال است؛ یعنی وقتی ناگهان احساس دفع ادرار می‌کنید و گاهی پیش از رسیدن به دستشویی ادرار نشت می‌کند (مدلاین‌پلاس).

این دارو نسخه‌ای است و نوع، قدرت و دفعات مصرفش را پزشک تعیین می‌کند. در ادامه می‌خوانید اکسی بوتینین چطور کار می‌کند، برای چه کسانی تجویز می‌شود، «اکسی بوتینین ۵» یعنی چه، چه عوارضی دارد و چه وقت باید با پزشک تماس بگیرید.

اکسی بوتینین چیست و چطور کار می‌کند؟

اکسی بوتینین از گروه داروهای آنتی‌کولینرژیک/آنتی‌موسکارینی است و با شل کردن عضلات مثانه اثر می‌کند (مدلاین‌پلاس).

نتیجه‌اش ساده است: وقتی عضله شل شود، مثانه می‌تواند ادرار بیشتری نگه دارد و شما کمتر و با فوریت کمتری نیاز به ادرار کردن پیدا می‌کنید (NHS).

اثر کامل دارو ممکن است ۴ هفته یا بیشتر طول بکشد. پس اگر چند روز اول تغییر زیادی ندیدید، عجیب نیست؛ ولی اگر بعد از ۱ تا ۲ هفته علائم شروع به بهتر شدن نکرد، با پزشک صحبت کنید (NHS).

اکسی بوتینین برای چه بیماری‌هایی تجویز می‌شود؟

طبق منابع معتبر، اکسی بوتینین در این موارد به کار می‌رود:

• مثانه‌ی بیش‌فعال: احساس ناگهانی و فوری دفع ادرار، تکرر ادرار و نشت ادرار به‌دنبال این احساس. به همین نشت فوریتی اغلب «مثانه‌ی بیش‌فعال» هم می‌گویند (مؤسسه‌ی ملی دیابت، گوارش و کلیه‌ی آمریکا، NIDDK).
• مثانه‌ای که بیماری عصبی کنترلش را به هم زده: وقتی بعضی بیماری‌های اعصاب عضلات مثانه را ضعیف می‌کنند (مدلاین‌پلاس).
• شب‌ادراری کودکان: بیشتر بزرگسالان و کودکان ۵ سال به بالا می‌توانند این دارو را مصرف کنند (NHS).

پزشک گاهی این دارو را برای کاربردهای دیگری هم تجویز می‌کند (مدلاین‌پلاس). اگر برای دلیلی غیر از این‌ها نسخه گرفته‌اید، دلیلش را از پزشک یا داروساز بپرسید.

درمان بی‌اختیاری ادرار همیشه با دارو شروع نمی‌شود. تمرین عضلات کف لگن و تمرین مثانه (یاد گرفتن اینکه فاصله‌ی بین احساس ادرار و رفتن به دستشویی را بیشتر کنید) از روش‌های درمان‌اند و اگر علائم همچنان کنترل نشد، ممکن است دارو پیشنهاد شود (NHS).

بی‌اختیاری ادرار چیست و چه انواعی دارد؟

بی‌اختیاری ادرار یعنی «دفع ناخواسته‌ی ادرار» (NHS). مشکل کمیابی نیست: تقریباً نیمی از زنان آن را تجربه می‌کنند و تا ۱ نفر از هر ۳ مرد بالای ۶۵ سال ممکن است ناخواسته ادرار از دست بدهد (NIDDK).

سه نوع اصلی آن این‌هاست (NHS و NIDDK):

نوع بی‌اختیاری	یعنی چه
استرسی	نشت ادرار وقتی به مثانه فشار می‌آید؛ مثل سرفه یا عطسه
فوریتی (مثانه‌ی بیش‌فعال)	نشت ادرار بعد از احساس ناگهانی و شدیدِ دفع، پیش از رسیدن به دستشویی
مختلط	داشتن هم‌زمان بی‌اختیاری استرسی و فوریتی

انواع کم‌شایع‌تری هم هست: سرریز (مثانه کامل خالی نمی‌شود، بیش از حد پر می‌شود و نشت می‌کند)، کامل (مثانه اصلاً نمی‌تواند ادرار را نگه دارد) و عملکردی (مشکل جسمی، گفتاری یا ذهنی نمی‌گذارد به‌موقع به دستشویی برسید).

کاربردی که منابع بالا برای اکسی بوتینین نام برده‌اند مثانه‌ی بیش‌فعال و نشت فوریتی است، نه همه‌ی انواع بی‌اختیاری. اینکه نشت ادرار شما از کدام نوع است را پزشک با معاینه مشخص می‌کند؛ اگر نمی‌دانید به چه متخصصی مراجعه کنید، بخوانید اورولوژیست کیست.

نحوه‌ی مصرف کلی اکسی بوتینین

اکسی بوتینین را دقیقاً همان‌طور مصرف کنید که پزشک نوشته است. منابع بین‌المللی این شکل‌های دارویی را نام می‌برند؛ موجود بودن هر شکل در داروخانه‌های ایران را از داروساز بپرسید:

شکل دارو	قدرت‌هایی که منبع نام برده	دفعات مصرف طبق منبع
قرص معمولی	۲٫۵ و ۵ میلی‌گرم (NHS)	۲ تا ۴ بار در روز (مدلاین‌پلاس)
قرص آهسته‌رهش	۵ و ۱۰ میلی‌گرم (NHS)	یک بار در روز، با غذا یا بدون غذا (مدلاین‌پلاس)
شربت (مایع خوراکی)	۲٫۵ یا ۵ میلی‌گرم در هر ۵ میلی‌لیتر (NHS)	۲ تا ۴ بار در روز (مدلاین‌پلاس)
چسب پوستی	—	دو بار در هفته، هر ۳ تا ۴ روز (NHS)

این جدول نسخه نیست. فقط شکل‌ها و قدرت‌هایی را نشان می‌دهد که در منابع آمده است. نوع دارو، قدرت قرص و دفعات مصرف را برای هر نفر پزشک تعیین می‌کند؛ خودتان دارو را شروع، قطع یا کم و زیاد نکنید.

پس «اکسی بوتینین ۵» یعنی قرصی که در هر عدد ۵ میلی‌گرم ماده‌ی مؤثر دارد. چون هم قرص معمولی و هم قرص آهسته‌رهش ۵ میلی‌گرمی وجود دارد، روی جعبه نگاه کنید کدام است و دستور مصرفش را از پزشک یا داروساز بپرسید.

چند نکته‌ی کلی از برگه‌ی راهنمای دارو:

• قرص آهسته‌رهش را کامل قورت بدهید: با مقدار کافی آب یا مایع، بدون شکستن، جویدن یا خرد کردن (مدلاین‌پلاس).
• دوز فراموش‌شده: به محض یادآوری بخورید، مگر اینکه نزدیک نوبت بعدی باشد؛ هرگز دو دوز را با هم نخورید (NHS).
• مصرف بیش از حد: خوردن بیشتر از مقدار تجویزشده می‌تواند خطرناک باشد؛ اگر تپش قلب تند یا مشکل تنفسی پیدا شد، فوراً اورژانس را خبر کنید (NHS).
• نگهداری: در ظرف خودش، در بسته، دور از دسترس کودکان، در دمای اتاق و دور از گرما و رطوبت؛ نه در حمام (مدلاین‌پلاس).

عوارض شایع و جدی اکسی بوتینین

این عوارض شایع‌اند، یعنی ممکن است در بیش از ۱ نفر از هر ۱۰۰ نفر دیده شوند (NHS):

• خشکی دهان و خشکی چشم
• تاری دید
• سردرد
• سرگیجه، خواب‌آلودگی یا سرگیجه‌ی چرخشی (ورتیگو)
• یبوست یا اسهال، و استفراغ
• نفخ، آروغ و دل‌درد

اگر این عوارض آزارتان می‌دهد یا رفع نمی‌شود، با پزشک یا داروساز صحبت کنید (NHS).

عوارض جدی کم‌اند، ولی اگر یکی از این‌ها را داشتید فوراً با پزشک تماس بگیرید (NHS و مدلاین‌پلاس):

• دل‌درد (به‌خصوص بعد از غذا) همراه تهوع، استفراغ یا ناتوانی در اجابت مزاج
• سختی در شروع ادرار یا خالی نشدن کامل مثانه
• تب یا لرز، سوزش ادرار، درد پهلو یا کمر، یا ادرار خونی یا کدر
• ورم مچ پا یا ساق
• تپش قلب تند، نامنظم یا کوبنده
• گرفتگی صدا یا سختی در نفس کشیدن یا قورت دادن

حساسیت شدید (اورژانسی): اگر لب، دهان، گلو یا زبان ناگهان ورم کرد یا گلویتان تنگ شد و قورت دادن سخت شد، فوراً اورژانس را خبر کنید و خودتان رانندگی نکنید (NHS). بثورات پوستی، کهیر و ورم چشم یا صورت هم جزو عوارض جدی‌اند (مدلاین‌پلاس).

اگر سوزش ادرار برایتان تازه است، در مقاله‌ی سوزش ادرار در زنان و مردان علت‌ها و نشانه‌های هشدارش را بخوانید.

چه کسانی نباید اکسی بوتینین مصرف کنند و چه تداخل‌هایی دارد؟

اگر یکی از این شرایط را دارید، پیش از شروع حتماً به پزشک بگویید، چون ممکن است دارو برایتان مناسب نباشد (NHS). مهم‌ترها:

• حساسیت قبلی به اکسی بوتینین یا هر داروی دیگر
• گلوکوم (آب سیاه) نوع زاویه‌بسته
• سختی در ادرار کردن یا پروستات بزرگ — درباره‌ی بزرگی پروستات بخوانید: کنترل بزرگ شدن پروستات با تامسولوسین
• میاستنی گراویس (بیماری نادر و مزمنی که عضلات را ضعیف می‌کند)
• زوال عقل یا اختلال شناختی، چون دارو ممکن است آن را بدتر کند
• بارداری، تصمیم به بارداری یا شیردهی

این موارد را هم به پزشک بگویید: بیماری قلبی (ضربان خیلی تند، کند یا نامنظم، فشار خون بالا، نارسایی قلب)؛ بیماری تیروئید، کلیه یا کبد؛ مشکل هضم غذا، یبوست شدید، ریفلاکس و سوزش سر دل یا فتق هیاتال؛ مگاکولون سمی، که عارضه‌ای نادر از کولیت اولسراتیو یا بیماری کرون است؛ و آسیب عصبی‌ای که روی فشار خون، ضربان قلب، تعریق و گوارش اثر می‌گذارد.

سالمندان معمولاً نباید قرص معمولی یا شربت اکسی بوتینین مصرف کنند، چون برایشان به اندازه‌ی کافی ایمن نیست و ممکن است داروهای دیگر بهتر جواب دهند (مدلاین‌پلاس).

گرما، رانندگی و الکل: این دارو ممکن است خنک شدن بدن را سخت‌تر کند؛ پس از گرمای شدید دوری کنید و اگر بعد از قرار گرفتن در گرما سرگیجه، تهوع، سردرد، گیجی یا نبض تند پیدا کردید، کمک فوری بگیرید. دارو ممکن است خواب‌آلودگی یا تاری دید بدهد، پس تا وقتی نمی‌دانید روی شما چه اثری دارد رانندگی نکنید. الکل هم عوارض آن را بدتر می‌کند (مدلاین‌پلاس).

تداخل‌ها: این داروها ممکن است با اکسی بوتینین تداخل داشته باشند (NHS):

گروه دارو	نمونه‌ها
داروهایی که مثل اکسی بوتینین عمل می‌کنند	بعضی داروهای روده‌ی تحریک‌پذیر، آسم یا بی‌اختیاری
آرام‌بخش‌ها و آنتی‌هیستامین‌ها	داروهای خواب‌آور، کلرفنیرامین، دیفن‌هیدرامین
داروهای اعصاب و روان	هالوپریدول، کلوزاپین، ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای مثل آمی‌تریپتیلین
داروهای پارکینسون و زوال عقل	لوودوپا، آمانتادین، دونپزیل، ریواستیگمین
سایر	ضدتهوع‌ها و داروهای گوارشی (پروکلرپرازین، دومپریدون، متوکلوپرامید)، دیگوکسین، آنتی‌بیوتیک‌های ماکرولید مثل اریترومایسین

بعضی داروهای گیاهی هم می‌توانند خواب‌آلودگی، خشکی دهان یا سختی ادرار بدهند و اطلاعات کافی درباره‌ی ایمنی مصرف هم‌زمان‌شان وجود ندارد (NHS). پس فهرست همه‌ی داروها، مکمل‌ها و گیاهانی را که مصرف می‌کنید به پزشک یا داروساز نشان دهید.

کِی به پزشک مراجعه کنم؟

• فوراً اورژانس: ورم ناگهانی لب، زبان یا گلو، یا سختی در نفس کشیدن یا قورت دادن.
• فوراً با پزشک: هر کدام از عوارض جدی که در بخش «عوارض شایع و جدی» آمد؛ از جمله ناتوانی در ادرار کردن یا تپش قلب نامنظم.
• تب، لرز، سوزش ادرار یا ادرار خونی: ممکن است نشانه‌ی عفونت ادراری باشد؛ نشانه‌هایش را در علائم عفونت ادراری در زنان و مردان بخوانید.
• بعد از گرما: سرگیجه، تهوع، گیجی یا نبض تند.
• بی‌اثری دارو: بعد از ۱ تا ۲ هفته علائم شروع به بهتر شدن نکرده است.
• عوارض آزاردهنده: خشکی دهان، یبوست یا خواب‌آلودگی که رفع نمی‌شود.

این مقاله جای ویزیت نیست. اگر نشت ادرار یا تکرر ادرار زندگی‌تان را مختل کرده، با پزشک خود مشورت کنید تا نوع بی‌اختیاری و درمان مناسب شما مشخص شود.