خون در ادرار: چه مقدار خطرناک است، علت‌ها و کِی فوری به پزشک

اگر ادرار خونی دیده‌اید، اول این را بدانید: هر مقدار خون قابل‌دیدن در ادرار باید بررسی شود، حتی اگر کم باشد و فقط یک بار اتفاق افتاده باشد. این به معنای «حتماً بیماری جدی دارید» نیست؛ طبق NHS معمولاً چیز جدی‌ای نیست. ولی چون گاهی نشانه‌ی مشکلی است که زود تشخیص دادنش به درمان کمک می‌کند، نباید منتظر ماند و دید خودش خوب می‌شود یا نه.

در این مقاله می‌خوانید خون در ادرار چیست، «چه مقدار» خطرناک است، چه علت‌هایی دارد، همه‌ی ادرارهای قرمز خون هستند یا نه، پزشک چه آزمایش‌هایی می‌خواهد و کِی باید فوری اقدام کنید.

خون در ادرار یعنی چه؟

پزشکان به خون در ادرار «هماچوری» می‌گویند. طبق NIDDK دو نوع دارد:

• خون قابل‌دیدن: ادرار صورتی، قرمز یا قهوه‌ای دیده می‌شود. معمولاً دردی ندارد.
• خون میکروسکوپی: ادرار رنگش عوض نمی‌شود و خون فقط در آزمایش ادرار (یا زیر میکروسکوپ) پیدا می‌شود. معمولاً علامتی ندارد.

نوع میکروسکوپی شایع‌تر از نوع قابل‌دیدن است (NIDDK). یعنی ممکن است اصلاً چیزی نبینید و فقط در یک آزمایش معمولی متوجه شوید.

چه مقدار خون در ادرار خطرناک است؟

پاسخ صادقانه این است که مقدار خون، خطر را نشان نمی‌دهد. طبق NIDDK برای عوض‌شدن رنگ ادرار فقط مقدار کمی خون کافی است. پس ادرار پررنگ لزوماً بدتر از ادرار کم‌رنگ نیست، و ادرار کم‌رنگ هم لزوماً بی‌خطر نیست.

به همین دلیل NHS می‌گوید اگر فکر می‌کنید در ادرارتان خون هست باید بررسی شود، حتی اگر مقدارش کم باشد یا مطمئن نباشید خون است. چیزی که فوریت را مشخص می‌کند، علائم همراه است، نه شدت رنگ (بخش «کِی فوری اقدام کنم؟» را ببینید).

یک نکته‌ی آرامش‌بخش: NIDDK می‌نویسد اگر علت جدی‌ای پیدا نشود، ممکن است اصلاً درمانی لازم نباشد. بررسی کردن به معنای بدترین حالت نیست؛ یعنی مطمئن شدن.

علت‌های خون در ادرار چیست؟

خون می‌تواند از هر جای مسیر ادراری بیاید: کلیه‌ها، میزنای، مثانه یا مجرای ادرار (NHS). علت‌ها از ساده تا جدی طیف دارند.

علت‌های شایع و معمولاً قابل‌درمان:

• عفونت مجاری ادراری: سوزش هنگام ادرار، تکرر ادرار، ادرار بدبو یا کدر، و گاهی تب و درد پهلو (NHS).
• سنگ کلیه یا مثانه: درد شدید و تیرکشنده‌ی پهلو، کمر یا کشاله‌ی ران که می‌آید و می‌رود، همراه با حالت تهوع (NHS). برای آشنایی با یکی از داروهای گیاهی در این زمینه می‌توانید رواتینکس برای سنگ کلیه را بخوانید؛ البته مصرفش بعد از تشخیص و با نظر پزشک است.
• بزرگی پروستات (BPH) در مردان: سخت‌شدن ادرار کردن، نیاز ناگهانی و مکرر به دستشویی، بیدارشدن شبانه (NHS، NIDDK).
• ورزش شدید: مثل دویدن طولانی (NIDDK).
• آسیب یا ضربه: به مثانه یا کلیه (MedlinePlus).
• داروها: داروهای رقیق‌کننده‌ی خون و مسکن‌هایی مثل آسپیرین (NIDDK، MedlinePlus). اگر این داروها را مصرف می‌کنید، خودتان قطع نکنید؛ به پزشک بگویید.
• اقدامات پزشکی اخیر: مثل سوند ادراری یا جراحی مجاری ادراری (MedlinePlus).

علت‌های کمتر شایع که پزشک حتماً بررسی می‌کند:

• بیماری‌های کلیه: مثل التهاب فیلترهای کلیه (گلومرونفریت) و کیست‌های کلیه (NIDDK، MedlinePlus).
• اختلالات خونی: مثل کم‌خونی داسی‌شکل یا اختلال انعقادی (NIDDK، MedlinePlus).
• سرطان: NHS تأکید می‌کند خون در ادرار باید بررسی شود چون می‌تواند نشانه‌ی سرطان باشد و تشخیص زودهنگام درمان را آسان‌تر می‌کند. این علت شایع‌ترین نیست؛ ولی دلیل اصلی «نادیده نگرفتنِ» خون در ادرار همین است.

نکته‌ی مهم NHS: خودتان علت را حدس نزنید. علائم همراه فقط سرنخ می‌دهند و تشخیص با پزشک است.

رنگ قرمز ادرار همیشه خون است؟

نه. NHS و MedlinePlus می‌گویند در این موارد ممکن است خون نباشد:

• خوردن چغندر (ادرار را صورتی می‌کند)
• مصرف داروی تازه (برخی داروها ادرار را قرمز یا قهوه‌ای می‌کنند)
• خونریزی از مقعد یا واژن که با ادرار مخلوط دیده می‌شود
• دوره‌ی قاعدگی یا لکه‌بینی بین دو دوره

MedlinePlus خون در انزال را هم (که اغلب به مشکل پروستات مربوط است) از منبع‌های خون ظاهراً «ادراری» می‌داند. در عمل، اگر مطمئن نیستید، همان توصیه‌ی NHS را عمل کنید: بررسی کنید، حدس نزنید.

نوع یا رنگ ادرار	علت‌های ممکن	فوریت
صورتی، قرمز یا قهوه‌ای، بدون هیچ علامتی	عفونت، سنگ، بزرگی پروستات، ورزش شدید، دارو و گاهی علت‌های جدی‌تر	بررسی پزشک (در اولین فرصت، نه نادیده‌گرفتن)
قرمز یا صورتی بعد از خوردن چغندر یا مصرف داروی تازه	ممکن است خون نباشد	اگر مطمئن نیستید یا تکرار شد، بررسی
قرمز همراه با تب، لرز، تهوع یا درد پهلو و شکم	عفونت، سنگ کلیه	فوری
قرمز همراه با لخته	دلایل متعدد؛ لخته می‌تواند مسیر ادرار را ببندد	فوری
قرمز و ناتوانی در ادرار کردن	انسداد مسیر ادرار	فوری
بدون تغییر رنگ، ولی «خون» در آزمایش ادرار	خون میکروسکوپی؛ علت‌های مشابه بالا	پیگیری با پزشک؛ گاهی آزمایش تکرار می‌شود

پزشک چه آزمایش‌هایی انجام می‌دهد؟

طبق NIDDK و NHS پزشک با پرسیدن سابقه، معاینه و آزمایش ادرار شروع می‌کند. در زنان اگر نمونه در دوران قاعدگی گرفته شود، خون قاعدگی می‌تواند نتیجه را غلط نشان بدهد و ممکن است تکرار آزمایش بعد از پایان قاعدگی خواسته شود (NIDDK).

بسته به شرایط، یک یا چند مورد از این‌ها هم ممکن است لازم شود (NIDDK، MedlinePlus):

• آزمایش خون (برای بررسی عملکرد کلیه و علت‌های دیگر)
• سونوگرافی کلیه و مثانه
• سی‌تی‌اسکن دستگاه ادراری
• سیستوسکوپی: دیدن داخل مجرا و مثانه با یک لوله‌ی باریک و دوربین‌دار
• کشت ادرار برای عفونت

اگر در آزمایش‌تان پروتئین هم دیده شده، دفع پروتئین در ادرار را بخوانید؛ پروتئین و خون با هم می‌توانند به بیماری‌های فیلتر کلیه اشاره کنند.

درباره‌ی تغذیه: طبق NIDDK پژوهشگران نشان نداده‌اند که رژیم غذایی در ایجاد یا پیشگیری از خون در ادرار نقش دارد.

درمان خون در ادرار چیست؟

درمان یعنی درمان علت (NIDDK). اگر عفونت باشد، درمان عفونت؛ اگر سنگ باشد، درمان سنگ؛ اگر دارو علت باشد، پزشک دوز یا نوع دارو را بازنگری می‌کند. اگر بعد از بررسی علت جدی‌ای پیدا نشود، ممکن است درمانی لازم نباشد.

آنتی‌بیوتیک را هم خودسرانه شروع نکنید؛ مثلاً درباره‌ی قرص تاوانکس (لووفلوکساسین) و هشدارهایش بخوانید، ولی انتخاب دارو با پزشک است. بدون دانستن علت خون، دارو دادن ممکن است علامت را بپوشاند و تشخیص را عقب بیندازد.

کِی فوری اقدام کنم؟

طبق MedlinePlus فوراً با پزشک تماس بگیرید اگر خون در ادرار همراه است با:

• تب، لرز، تهوع یا استفراغ
• درد در شکم، پهلو یا کمر
• ناتوانی در ادرار کردن
• دفع لخته‌ی خون با ادرار

NHS هم برای هر خون در ادرار توصیه می‌کند نوبت فوری پزشک عمومی بگیرید یا با خط مشاوره‌ی سلامت تماس بگیرید.

کِی به پزشک مراجعه کنم؟

این موارد در اولین فرصت نیاز به بررسی دارند:

• هر بار خون قابل‌دیدن در ادرار، حتی کم و حتی اگر دردی ندارد
• خون میکروسکوپی در آزمایش ادرار، حتی اگر حالتان خوب است
• خون در ادرار همراه با تکرر یا فوریت ادرار یا کاهش وزن بی‌دلیل (MedlinePlus)
• مشکل در شروع ادرار، ادرار شبانه یا چکه‌کردن ادرار (احتمال مشکل پروستات، MedlinePlus)
• خون در ادرار در حالی که داروی رقیق‌کننده‌ی خون مصرف می‌کنید

اگر ادرار شما رنگ خونی دارد، با پزشک عمومی یا متخصص اورولوژی (کلیه و مجاری ادراری) صحبت کنید. تا قبل از ویزیت، دارو یا مکمل جدید بدون مشورت پزشک شروع نکنید.

این مقاله جایگزین معاینه نیست. تشخیص خطرناک بودن یا نبودن، فقط با بررسی پزشک ممکن است.