دیالیز چیست؟ انواع، چه کسانی لازم دارند و عوارض

دیالیز درمانی است که وقتی کلیه‌ها دیگر نمی‌توانند خون را تصفیه کنند، مواد زائد، نمک اضافه و آب اضافه را از خون بیرون می‌کشد. دیالیز دو نوع اصلی دارد: همودیالیز که خون با یک دستگاه بیرون از بدن پاک می‌شود، و دیالیز صفاقی که پرده‌ی داخل شکم کار صافی را انجام می‌دهد. دیالیز حال بیمار را بهتر می‌کند، ولی درمان قطعی نارسایی کلیه نیست.

مطالب این مقاله از صفحه‌های NHS، NIDDK، مدلاین‌پلاس (NIH) و بنیاد ملی کلیه‌ی آمریکا گرفته شده است. این مقاله جای معاینه را نمی‌گیرد.

دیالیز چیست و چه کاری انجام می‌دهد؟

کلیه‌های سالم مواد زائد را از خون جدا می‌کنند و این مواد با ادرار از بدن بیرون می‌روند. NHS می‌گوید اگر کلیه‌ها درست کار نکنند، این مواد در بدن جمع می‌شوند و فرد را به‌شدت بیمار می‌کنند.

دیالیز جای این کار را می‌گیرد: طبق مدلاین‌پلاس، دیالیز بخشی از کاری را که کلیه‌ی از کار افتاده انجام می‌داد، جایگزین می‌کند: خون را از مواد زائد مضر، نمک اضافه و آب اضافه پاک می‌کند. NIDDK اضافه می‌کند همودیالیز به کنترل فشار خون و تعادل املاحی مثل پتاسیم، سدیم و کلسیم هم کمک می‌کند.

دیالیز فقط بخشی از کار کلیه را انجام می‌دهد. NIDDK صریح می‌نویسد دیالیز می‌تواند حالتان را بهتر کند و عمرتان را طولانی‌تر کند، ولی نارسایی کلیه را درمان نمی‌کند.

بنیاد ملی کلیه‌ی آمریکا می‌گوید دیالیز نخستین بار در دهه‌ی ۱۹۴۰ با موفقیت به کار رفت و از دهه‌ی ۱۹۷۰ درمان رایج شد.

علت دیالیز چیست و چه کسانی به آن نیاز دارند؟

NHS دو موقعیت را از هم جدا می‌کند:

• آسیب حاد کلیه: کلیه بر اثر یک بیماری یا آسیب ناگهانی از کار می‌افتد. در این حالت دیالیز ممکن است فقط تا زمانی لازم باشد که کلیه بهبود پیدا کند.
• بیماری مزمن کلیه: کلیه به‌تدریج آسیب دیده و دیگر نمی‌تواند خون را تصفیه کند. در این حالت دیالیز معمولاً تا پایان عمر یا تا زمان پیوند کلیه ادامه دارد.

NIDDK می‌گوید اگر کار کلیه به کمتر از ۱۵ درصد حالت طبیعی برسد، به آن نارسایی کلیه می‌گویند. برای جایگزین کردن کار کلیه سه راه وجود دارد: همودیالیز، دیالیز صفاقی و پیوند کلیه. به گفته‌ی مدلاین‌پلاس، کسی که کلیه‌اش از کار افتاده، اگر پیوند کلیه نگیرد، به دیالیز نیاز خواهد داشت.

چه بیماری‌هایی کلیه را به این مرحله می‌رسانند؟ NIDDK دیابت و فشار خون بالا را دو علت اصلیِ مشترکِ بیماری کلیه و بیماری قلب می‌داند و می‌نویسد فشار خون بالا هم می‌تواند علت بیماری کلیه باشد و هم نتیجه‌ی آن. برای همین کنترل قند و فشار خون برای کلیه اهمیت زیادی دارد. اگر درباره‌ی این دو بیماری سؤال دارید، مقاله‌ی دیابت چیست و چه انواعی دارد را بخوانید.

نارسایی کلیه چه علائمی دارد؟

NIDDK هشدار می‌دهد علائم نارسایی کلیه ممکن است آن‌قدر آهسته شروع شوند که متوجهشان نشوید. نشانه‌هایی که نام می‌برد این‌ها هستند:

• تورم، معمولاً در پا، کف پا یا مچ
• سردرد و خارش
• خستگی در طول روز و مشکل خواب در شب
• حالت تهوع، تغییر حس چشایی، کم‌اشتهایی یا کاهش وزن
• ادرار کم یا قطع ادرار
• گرفتگی، ضعف یا بی‌حسی عضلات
• درد، خشکی یا تجمع مایع در مفاصل
• گیجی، کم‌تمرکزی یا مشکل حافظه

اگر در آزمایش‌تان کراتینین بالا یا پروتئین در ادرار دیده شده، درباره‌ی این دو مقاله‌های علل و درمان کراتینین بالا و دفع پروتئین در ادرار را ببینید.

همودیالیز چطور انجام می‌شود؟

در همودیالیز، خون از طریق یک سوزن از بدن بیرون می‌آید و از یک صافی به اسم دیالیزر می‌گذرد که به آن «کلیه‌ی مصنوعی» هم می‌گویند. طبق NIDDK خون داخل رشته‌های بسیار نازک و توخالی حرکت می‌کند و مایع دیالیز در جهت مخالف از بیرون این رشته‌ها می‌گذرد. مواد زائد از خون به مایع دیالیز منتقل می‌شوند و خون پاک‌شده به بدن برمی‌گردد.

دستگاه در این مدت فشار خون را پایش می‌کند و سرعت جریان خون و مقدار مایعی را که برداشته می‌شود، تنظیم می‌کند.

راه دسترسی به رگ: برای اینکه خون کافی به دستگاه برسد، پیش از شروع دیالیز یک راه دسترسی ساخته می‌شود. NIDDK سه نوع را توضیح می‌دهد:

• فیستول: جراح یک سرخرگ را به یک سیاهرگ، معمولاً در دست، وصل می‌کند. به گفته‌ی NIDDK بهترین گزینه‌ی طولانی‌مدت است، چون جریان خون بیشتری دارد و کمتر دچار عفونت و لخته می‌شود؛ ولی جا افتادنش ممکن است چند ماه طول بکشد. NHS می‌گوید فیستول حدود ۱۰ هفته پیش از شروع درمان ساخته می‌شود.
• گرافت: یک لوله‌ی مصنوعی سرخرگ و سیاهرگ را به هم وصل می‌کند. زودتر قابل استفاده است، ولی خطر عفونت و لخته در آن بیشتر است.
• کاتتر: لوله‌ی نرمی که در سیاهرگ گردن، قفسه‌ی سینه یا کشاله‌ی ران گذاشته می‌شود و معمولاً موقت است؛ برای وقتی که بیماری کلیه سریع پیش رفته یا دسترسی دائمی به‌موقع آماده نشده.

روند جلسه: طبق NHS و NIDDK، بیشتر بیماران هفته‌ای ۳ جلسه در بیمارستان یا مرکز دیالیز دارند و هر جلسه حدود ۴ ساعت طول می‌کشد. NIDDK می‌گوید همودیالیز در خانه هم ممکن است؛ برنامه‌اش انعطاف بیشتری دارد ولی به آموزش چندهفته‌ای و یک همراه آموزش‌دیده در خانه نیاز دارد.

دیالیز صفاقی چیست و چه فرقی با همودیالیز دارد؟

در دیالیز صفاقی خون داخل خود بدن تصفیه می‌شود. NIDDK توضیح می‌دهد که از پرده‌ی داخلی شکم، به اسم صفاق، به‌عنوان صافی استفاده می‌شود. جراح یک لوله‌ی نرم (کاتتر) در شکم می‌گذارد. مایع دیالیز از کیسه وارد شکم می‌شود، مواد زائد و آب اضافه را جذب می‌کند و چند ساعت بعد در یک کیسه‌ی خالی تخلیه می‌شود. به هر بار پر و خالی کردن، «تعویض» می‌گویند.

NIDDK دو روش را نام می‌برد:

• دیالیز صفاقی دستی (CAPD): بدون دستگاه. هر تعویض حدود ۳۰ تا ۴۰ دقیقه طول می‌کشد و معمولاً دست‌کم ۴ بار در روز انجام می‌شود. در زمان تعویض می‌توانید کتاب بخوانید، حرف بزنید یا تلویزیون ببینید.
• دیالیز صفاقی خودکار (APD): دستگاهی به اسم سایکلر شب‌ها هنگام خواب ۳ تا ۵ بار شکم را پر و خالی می‌کند.

NHS می‌گوید دیالیز صفاقی باید هر روز انجام شود، معمولاً در خانه، و یک پرستار روش انجامش را به خود بیمار یاد می‌دهد. جدول زیر دو روش را کنار هم گذاشته است:

ویژگی	همودیالیز	دیالیز صفاقی
خون کجا تصفیه می‌شود؟	بیرون از بدن، در دستگاه و صافی دیالیز	داخل بدن، با پرده‌ی صفاق شکم
راه دسترسی	فیستول، گرافت یا کاتتر رگ	کاتتر نرم در شکم
محل انجام	معمولاً بیمارستان یا مرکز دیالیز؛ در خانه هم ممکن است	معمولاً خانه؛ هر جای تمیز و خلوت، حتی محل کار یا سفر
دفعات	معمولاً ۳ جلسه در هفته، هر بار حدود ۴ ساعت	هر روز؛ دستی دست‌کم ۴ تعویض، یا با دستگاه در خواب شبانه
چه کسی انجام می‌دهد؟	معمولاً کادر درمان مرکز	خود بیمار، پس از آموزش پرستار
عوارض شایع	مشکلات محل دسترسی، گرفتگی عضلات، افت فشار خون	عفونت محل کاتتر و پریتونیت، فتق، افزایش وزن

انتخاب بین این دو روش به وضعیت بدنی، سبک زندگی و نظر پزشک متخصص کلیه بستگی دارد.

عوارض دیالیز چیست؟

عوارض همودیالیز: NIDDK مشکلات محل دسترسی را (عفونت، جریان کم خون یا لخته) شایع‌ترین دلیل مراجعه‌ی بیماران همودیالیزی به بیمارستان می‌داند. گرفتگی عضلات و افت ناگهانی فشار خون هم شایع است که می‌تواند ضعف، سرگیجه یا حالت تهوع بدهد. درباره‌ی نشانه‌های افت فشار، مقاله‌ی علائم افت فشار خون را بخوانید. NHS عفونت پوست اطراف فیستول، خونریزی از فیستول، و جمع شدن مایع زیاد در بدن را هم نام می‌برد که می‌تواند به مشکلات جدی مثل نارسایی قلب برسد.

عوارض دیالیز صفاقی: هر دو منبع عفونت را از عوارض مهم می‌دانند؛ هم عفونت پوست محل ورود کاتتر و هم پریتونیت (عفونت پرده‌ی شکم). NHS هشدار می‌دهد پریتونیت باید فوری درمان شود، چون می‌تواند به عفونت خون (سپسیس) برسد. فتق (بیرون زدن بخشی از اعضای شکم از نقطه‌ی ضعیف دیواره‌ی شکم) و افزایش تدریجی وزن به‌خاطر جذب قند مایع دیالیز هم از عوارضی است که NIDDK نام می‌برد.

NIDDK می‌گوید چند ماه اول برای عادت کردن به دیالیز طبیعی است و هر مشکلی را باید به تیم درمان گفت.

زندگی با دیالیز چگونه است؟

نشانه‌های اینکه دیالیز اثر دارد: NIDDK انرژی بیشتر، اشتهای بهتر، و تنگی نفس و تورم کمتر را نشانه‌ی اثر درمان می‌داند. آزمایش خون ماهانه هم نشان می‌دهد دیالیز کافی است یا نه.

خوراک و مایعات: NHS می‌گوید تیم درمان تعیین می‌کند هر روز چقدر مایعات بنوشید تا آب در بدن جمع نشود. NIDDK برای همودیالیز به‌طور کلی محدود کردن نمک، غذاهای پرفسفر و کل مایعات را توصیه می‌کند و می‌گوید برنامه‌ی غذایی باید با کارشناس تغذیه‌ی مرکز دیالیز تنظیم شود. بنیاد ملی کلیه هم تأکید می‌کند رژیم به نوع دیالیز بستگی دارد. پس رژیم دیالیز را از روی فهرست‌های اینترنتی تنظیم نکنید.

کار و سفر: بنیاد ملی کلیه می‌گوید بسیاری از بیماران پس از عادت کردن به دیالیز سر کار برمی‌گردند. برای سفر باید از قبل در مرکز دیالیز مقصد نوبت بگیرید.

راه دیگر، پیوند کلیه: NHS و بنیاد ملی کلیه می‌گویند در بیماری مزمن کلیه، دیالیز تا زمان پیوند کلیه ادامه پیدا می‌کند. NIDDK هم می‌گوید بعضی بیماران تصمیم می‌گیرند نه دیالیز کنند و نه پیوند بگیرند و با «درمان نگه‌دارنده» (دارو، رژیم و پیگیری منظم) ادامه دهند. این تصمیم باید با تیم درمان گرفته شود.

کِی به پزشک مراجعه کنم؟

اگر هنوز دیالیز نمی‌شوید: اگر دیابت یا فشار خون بالا دارید، یا علامت‌هایی مثل تورم پا و مچ، کم شدن ادرار، خستگی دائمی، خارش، تهوع و کم‌اشتهایی دارید، برای بررسی کار کلیه به پزشک مراجعه کنید. NIDDK یادآوری می‌کند این علائم ممکن است بسیار آهسته شروع شوند.

اگر دیالیز می‌شوید، NHS می‌گوید در این موارد فوری با پزشک یا تیم دیالیز تماس بگیرید:

• درد، تورم یا تغییر رنگ پوست در محل فیستول یا کاتتر
• درد شکم یا یک برآمدگی تازه در شکم یا کشاله‌ی ران
• تب بالا یا لرز
• تند شدن ضربان قلب
• کم شدن یا قطع ادرار
• کدر شدن مایعی که در دیالیز صفاقی تخلیه می‌شود

فوری با اورژانس تماس بگیرید اگر خونریزی از فیستول بند نمی‌آید (NHS). به اورژانس بگویید از فیستول همودیالیز خونریزی دارید.