علت خارش مقعد در بزرگسالان: دلیل‌ها، مراقبت‌های ساده و کِی به پزشک بروید

خارش مقعد (در پزشکی «پروریت آنی»، pruritus ani) معمولاً علت روشن و خطرناکی ندارد. علت‌هایی که منابع نام می‌برند تعریق و رطوبت، نشت کمی مدفوع، شست‌وشوی زیاد یا محصولات بهداشتی محرک، کرمک، عفونت قارچی و بیماری‌های پوستی مثل اگزماست. در بسیاری از آدم‌ها هم اصلاً علتی پیدا نمی‌شود.

خبر خوب این است که طبق DermNet خارش مقعد معمولاً با مراقبت‌های ساده بهتر می‌شود. فقط اگر خارش ادامه دارد یا همراه خونریزی، درد و تغییر اجابت مزاج است، باید پزشک ببیندتان.

در این مقاله علت‌ها را کنار نشانه‌ی همراهشان می‌بینید، مراقبت‌های ساده‌ی خانگی را می‌خوانید و می‌فهمید کِی نباید منتظر بمانید.

علت خارش مقعد در بزرگسالان چیست؟

DermNet خارش مقعد را یک نشانه می‌داند، نه یک بیماری مستقل. اگر علت مشخصی پیدا نشود، به آن «خارش اولیه» می‌گویند و طبق همین منبع این نوع از خارش ثانویه (با علت مشخص) شایع‌تر است.

جدول زیر علت‌هایی را جمع کرده که NHS و DermNet نام برده‌اند، کنار نشانه‌ای که معمولاً همراهشان است:

علت	نشانه‌ی همراه
کرمک (threadworm)	خارش که شب‌ها بدتر می‌شود؛ گاهی رشته‌های نخی‌شکل کوچک در مدفوع
نشت مدفوع یا اسهال	مدفوع بی‌اختیار یا نشت مایع؛ مدفوع محرک پوست را تحریک می‌کند
تعریق زیاد و رطوبت	خارشی که در هوای گرم و بعد از عرق کردن بیشتر می‌شود
عفونت قارچی یا بیماری مقاربتی	زخم، تورم یا تحریک پوست دور مقعد
بیماری پوستی (اگزما، پسوریازیس)	خارش در جاهای دیگر بدن
شست‌وشوی بیش‌ازحد یا مواد محرک	صابون، دستمال‌مرطوب معطر، پودر یا عطر نزدیک مقعد
غذاهای محرک	تند، اسیدی یا پرادویه؛ چای، قهوه و نوشیدنی‌های کافئین‌دار
بعضی کرم‌ها و داروها	استفاده‌ی طولانی از کرم‌های استروئیدی، آنتی‌بیوتیک، بعضی ژل‌ها و پمادهای بواسیر یا ترک مقعد، و روغن نعناع
بیماری‌های زمینه‌ای	دیابت، بیماری کبد یا تیروئید (از نظر DermNet)

دو نکته‌ی مهم درباره‌ی این جدول:

• بواسیر: NHS وقتی همراه خون روشن هنگام اجابت مزاج است، بواسیر را در فهرست علت‌ها می‌آورد. اما DermNet می‌گوید خارش مقعد معمولاً به بواسیر ربطی ندارد. منابع در این مورد هم‌نظر نیستند، پس با دیدن خون خودتان علت را حدس نزنید و به پزشک مراجعه کنید.
• علت جدی: NHS می‌نویسد خارش مقعد به‌ندرت به چیزی جدی مربوط است. در موارد نادر ممکن است نشانه‌ی دیابت یا سرطان مقعد باشد؛ برای همین خارش طولانی را باید پزشک بررسی کند. درباره‌ی علائم سرطان مقعد جداگانه نوشته‌ایم.

کرمک چیست و ربطش به خارش مقعد چه می‌شود؟

کرمک (threadworm) کرم‌های ریز و سفیدرنگ و نخی‌شکلی هستند. طبق NHS این کرم‌ها را می‌توان در مدفوع یا اطراف مقعد دید، معمولاً شب‌ها. علامت اصلی‌شان خارش شدید دور مقعد، به‌خصوص شب است که ممکن است خواب را بپراند.

کرمک بیشتر کودکان را درگیر می‌کند، ولی بزرگسالان هم می‌توانند مبتلا شوند. NHS برای درمان این‌ها را می‌گوید:

• اولین مرجع، داروساز است. دارویی که کرم‌ها را می‌کشد بدون وقت پزشک از داروخانه گرفته می‌شود. نوع و مقدارش را داروساز تعیین می‌کند.
• دارو کرم‌ها را از بین می‌برد، ولی تخم‌ها را نه. تخم‌ها تا حدود دو هفته بیرون از بدن زنده می‌مانند، پس بهداشت هم مهم است.
• همه‌ی افراد خانه که ۲ سال یا بیشتر دارند باید هم‌زمان درمان شوند، حتی بدون علامت.
• کودک زیر ۲ سال و زنان باردار یا شیرده باید قبل از هر دارویی با داروساز یا پزشک مشورت کنند.

بهداشت خانه هم اهمیت دارد (NHS):

• دست‌ها را بشویید و زیر ناخن را بشویید، به‌خصوص قبل از غذا و بعد از دستشویی.
• هر صبح دوش بگیرید و ناخن‌ها را کوتاه نگه دارید.
• لباس خواب، ملحفه و حوله را با آب داغ بشویید. لباس و رختخواب را نتکانید، چون تخم‌ها پخش می‌شوند.
• این اقدامات را اگر دارو مصرف می‌کنید ۲ هفته و اگر مصرف نمی‌کنید ۶ هفته ادامه دهید.

برای کم کردن خارش مقعد چه کار کنیم؟

طبق NHS و DermNet، این کارها کمک می‌کند:

• بعد از اجابت مزاج و قبل از خواب، آرام بشویید. با آب ساده یا صابون بدون عطر. DermNet می‌گوید صابون و شوینده را کنار بگذارید و استفاده از بیده یا دوش دستی را پیشنهاد می‌کند.
• خشک کردن را با ضربه‌ی ملایم انجام دهید. پوست را با حوله نمالید. با دستمال‌مرطوب هم زیاد پاک نکنید.
• از مواد معطر دوری کنید. صابون معطر، کف حمام، روغن حمام، عطر و پودر نزدیک مقعد خارش را بدتر می‌کند. DermNet می‌گوید پودر تالک گل می‌کند و خارش را زیاد می‌کند.
• لباس زیر نخی و گشاد بپوشید. DermNet از لباس زیر تنگ مثل بعضی مدل‌های بندی و جوراب‌شلواری پرهیز می‌دهد.
• خنک بمانید. از لباس و رختخوابی که باعث گرمازدگی می‌شود دوری کنید. کمپرس سرد هم ممکن است کمک کند (DermNet).
• نخارید. اگر نمی‌توانید خودداری کنید، ناخن‌ها را کوتاه کنید و شب‌ها دستکش نخی بپوشید.
• به مدفوع نرم برسید. فیبر کافی (میوه، سبزی، غلات کامل) بخورید و موقع دستشویی زور نزنید. اگر یبوست دارید، درمان یبوست شدید را بخوانید.
• مواد محرک غذایی را کم کنید. طبق NHS کافئین، الکل، مرکبات و غذای تند ممکن است خارش را بدتر کنند.

اگر خارش با اسهال یا نشت مدفوع همراه است، با پزشک مشورت کنید تا علت اسهال یا نشت پیدا شود.

درمان خانگی و گیاهی خارش مقعد: شواهد کافی هست؟

درباره‌ی توصیه‌های خانگی رایج مثل سرکه سیب، سیر، ماست پروبیوتیک، شیرین‌بیان و دمنوش‌های سنتی زیاد شنیده می‌شود. منابع پزشکی‌ای که برای این مقاله خواندیم (NHS و DermNet) هیچ‌کدام این‌ها را برای خارش مقعد توصیه نمی‌کنند. پس شواهد کافی برای تأیید این روش‌ها نداریم و آن‌ها را پیشنهاد نمی‌کنیم.

یک احتیاط هم لازم است: چیزهایی مثل سرکه یا مواد گیاهی روی پوست ملتهب ممکن است آن را بیشتر تحریک کنند. DermNet یادآوری می‌کند که خودِ محصولات مراقبتی هم می‌توانند باعث درماتیت تماسی شوند.

پماد خارش مقعد: چه می‌شود از داروخانه گرفت؟

هیچ پمادی برای همه‌ی علت‌ها مناسب نیست. این مقاله نام دارو یا مقدار مصرف پیشنهاد نمی‌کند، فقط می‌گوید منابع چه می‌گویند:

• طبق NHS داروساز می‌تواند کرم و پماد مناسب را معرفی کند. اگر بخواهید در جای خصوصی با او صحبت کنید، می‌توانید درخواست دهید.
• طبق DermNet کرم‌های نرم‌کننده یا محافظ پوست (مثل ترکیبات اکسید روی) و استروئید ضعیف برای مدت کوتاه، و بی‌حس‌کننده‌ی موضعی از گزینه‌هایی است که این منبع نام می‌برد.
• NHS هشدار می‌دهد پمادهای استروئیدی را بیش از یک هفته بدون مشورت پزشکی نگذارید، چون خودشان پوست را تحریک می‌کنند.
• اگر پمادی خارش را بدتر کرد، فوراً به پزشک بگویید (NHS).

اگر مشکل عفونت قارچی باشد، درمانش با پزشک است. درباره‌ی علائم عفونت قارچی در مردان هم مقاله داریم.

کِی به پزشک مراجعه کنم؟

طبق NHS اگر یکی از این‌ها را دارید، به پزشک مراجعه کنید:

• خارش خوب نمی‌شود یا دوباره برمی‌گردد.
• در مقعد درد دارید.
• در مدفوع خون می‌بینید (ممکن است قرمز تیره یا سیاه باشد).
• از مقعد خونریزی یا نشت مایع دارید.
• اجابت مزاج‌تان تغییر کرده است.
• جاهای دیگر بدن هم می‌خارد.
• تغییر غیرعادی در اطراف مقعد دیده‌اید، مثل زخم یا تورم. اگر تورم دردناک است، درباره‌ی کورک مقعدی هم بخوانید، ولی تشخیص با پزشک است.
• بعد از یک هفته استفاده از پماد، خارش از بین نرفته است.

پزشک علت را پیدا می‌کند و ممکن است معاینه‌ی مقعد انجام دهد. بسته به علت، مراقبت‌های ساده یا دارو، مثلاً کرم قوی‌تر، پیشنهاد می‌کند (NHS).

اگر احتمال بیماری مقاربتی می‌دهید، می‌توانید به کلینیک سلامت جنسی هم مراجعه کنید. NHS می‌گوید درمانی که آنجا ارائه می‌شود مثل پزشک عمومی است.

یادتان باشد: این مقاله جای ویزیت نیست. اگر خارش مقعد ادامه دارد یا نگران‌تان کرده، با پزشک خود مشورت کنید.