علت بوی بد ادرار چیست و کِی نشانه‌ی بیماری است؟

علت بوی بد ادرار در بیشتر مواقع چیز ساده‌ای است: کم نوشیدن آب، غذایی مثل مارچوبه یا یک ویتامین و دارو. مدلاین‌پلاس می‌نویسد بیشتر تغییرهای بوی ادرار بی‌خطرند و خودشان برطرف می‌شوند. ولی گاهی بوی بد نشانه‌ی عفونت ادراری، دیابت کنترل‌نشده یا بیماری کبد است؛ به‌خصوص وقتی با سوزش، تب، درد یا خون در ادرار همراه باشد.

مطالب این مقاله از مدلاین‌پلاس، NHS و کلیولند کلینیک گرفته شده است. این مقاله جای معاینه را نمی‌گیرد.

ادرار طبیعی چه بویی دارد؟

ادرار سالم بوی ملایمی دارد و معمولاً زرد کم‌رنگ است. کلیولند کلینیک می‌نویسد ۹۱ تا ۹۶ درصد ادرار سالم آب است و بقیه‌اش سدیم، اوره، اسید اوریک و املاحی مثل پتاسیم و فسفر است. همین مواد زائد هستند که به ادرار بو می‌دهند.

طبق مدلاین‌پلاس، کسی که سالم است و مایعات کافی می‌نوشد، معمولاً ادراری با بوی کم یا بدون بوی تند دارد. بوی ادرار با غذایی که می‌خورید هم کمی تغییر می‌کند و این به‌خودی‌خود نگران‌کننده نیست.

علت بوی بد ادرار چیست؟

علت‌ها را می‌شود به دو گروه تقسیم کرد: علت‌های بی‌خطر روزمره و علت‌هایی که پشتشان یک بیماری است.

علت‌های شایع و معمولاً بی‌خطر:

• کم‌آبی: وقتی کم آب می‌نوشید، ادرار غلیظ می‌شود. مدلاین‌پلاس می‌گوید ادرار غلیظ ممکن است بوی آمونیاک بدهد.
• غذا و نوشیدنی: مارچوبه معروف‌ترین نمونه است. کلیولند کلینیک قهوه، کلم بروکسل، کلم، پیاز، سیر، زیره و آناناس را هم نام می‌برد.
• ویتامین‌ها: طبق کلیولند کلینیک ویتامین‌های گروه B می‌توانند بوی ادرار را ماهی‌مانند یا کپک‌زده کنند و رنگش را زرد روشن. NHS ولز هم مکمل ویتامین B6 را از علت‌ها می‌داند.
• بعضی داروها: کلیولند کلینیک می‌نویسد آنتی‌بیوتیک‌های سولفا می‌توانند بوی تخم‌مرغ گندیده به ادرار بدهند.

علت‌هایی که بیماری پشتشان است:

• عفونت ادراری: مدلاین‌پلاس می‌گوید بوی بد ادرار ممکن است از باکتری باشد. NHS ولز درد هنگام ادرار، تکرر ادرار و ادرار کدر را نشانه‌هایی می‌داند که عفونت را مطرح می‌کنند. برای آشنایی بیشتر، علائم عفونت مجاری ادراری در خانم‌ها را بخوانید.
• عفونت‌های مقاربتی: کلیولند کلینیک کلامیدیا، سوزاک و تریکومونیازیس را از علت‌های بوی بد ادرار نام می‌برد.
• دیابت کنترل‌نشده: ممکن است ادرار بوی شیرین بدهد.
• بیماری کبد و نارسایی کبد: طبق مدلاین‌پلاس ممکن است ادرار بوی کپک‌زده بدهد.
• بیماری کلیه و سنگ کلیه: کلیولند کلینیک بیماری مزمن کلیه را از علت‌های بوی آمونیاک می‌داند و NHS ولز سنگ کلیه را از علت‌های کمتر شایع.
• فیستول مثانه: یعنی یک راه غیرطبیعی که مثانه را به عضو دیگری وصل می‌کند. مدلاین‌پلاس آن را در فهرست علت‌های تغییر بوی ادرار آورده است.
• بیماری‌های متابولیک ارثی: مثل فنیل‌کتونوری (PKU) که در ادامه توضیح می‌دهیم.

بوی ادرار شما نشانه‌ی چیست؟

نوع بو سرنخ خوبی است، ولی تشخیص قطعی نیست. خلاصه‌ی آنچه منابع گفته‌اند:

• بوی آمونیاک: اغلب کم‌آبی. کلیولند کلینیک می‌نویسد اگر بوی آمونیاک با ادرار قهوه‌ای تیره همراه باشد، ممکن است نشانه‌ی نارسایی کبد باشد.
• بوی شیرین: ممکن است نشانه‌ی دیابت یا یک بیماری متابولیک باشد.
• بوی کپک‌زده: بیماری کبد یا اختلال متابولیک.
• بوی تخم‌مرغ گندیده: مصرف آنتی‌بیوتیک‌های سولفا.
• بوی تند و بد همراه با سوزش: عفونت ادراری.
• بوی خاص بعد از مارچوبه: بی‌خطر؛ طبق کلیولند کلینیک معمولاً حدود ۲۴ ساعت بعد از بین می‌رود.

کلیولند کلینیک یک نکته‌ی مهم هم دارد: اگر بوی تند یا ماهی‌مانند بیش از یکی دو روز ادامه پیدا کند، ممکن است مشکل دیگری در کار باشد. اگر بو با ادرار به رنگ کولا یا چای همراه باشد، ممکن است نشانه‌ی بیماری کلیه باشد.

نوع بو، علت محتمل و چه کنم؟

نوع بو	علت محتمل	چه کنم؟
آمونیاک، ادرار غلیظ	کم‌آبی	آب بیشتری بنوشید؛ اگر بو ماند، با پزشک مشورت کنید
آمونیاک با ادرار قهوه‌ای تیره	احتمال نارسایی کبد	بدون تأخیر به پزشک مراجعه کنید
بوی خاص بعد از خوردن مارچوبه	غذا	نگرانی ندارد؛ معمولاً حدود ۲۴ ساعت بعد برطرف می‌شود
ماهی‌مانند یا کپک‌زده با ادرار زرد روشن	ویتامین‌های گروه B	فهرست مکمل‌هایتان را به پزشک یا داروساز نشان دهید
تخم‌مرغ گندیده در دوره‌ی مصرف آنتی‌بیوتیک	آنتی‌بیوتیک سولفا	دارو را خودسرانه قطع نکنید؛ از پزشک یا داروساز بپرسید
تند و بد با سوزش، تکرر یا ادرار کدر	عفونت ادراری	به پزشک مراجعه کنید؛ آزمایش ادرار لازم است
شیرین	دیابت کنترل‌نشده یا بیماری متابولیک	آزمایش قند خون و ادرار با نظر پزشک
کپک‌زده	بیماری کبد یا اختلال متابولیک	ویزیت پزشک و آزمایش خون

بوی شیرین و کپک‌زده‌ی ادرار جدی است؟

این دو بو را نباید به کم‌آبی نسبت داد.

بوی شیرین: مدلاین‌پلاس می‌نویسد ممکن است نشانه‌ی دیابت کنترل‌نشده یا یک بیماری متابولیک نادر باشد. NHS ولز هم دیابت نوع ۲ را از علت‌های کمتر شایع بوی ادرار می‌داند. اگر همراه این بو تشنگی یا اشتهای شما هم تغییر کرده، به پزشک بگویید. درباره‌ی خودِ بیماری در مقاله‌ی دیابت چیست و چه انواعی دارد بیشتر بخوانید.

بوی کپک‌زده: طبق مدلاین‌پلاس، بیماری کبد و برخی اختلالات متابولیک ممکن است این بو را ایجاد کنند. یکی از این اختلالات فنیل‌کتونوری است؛ یک بیماری ارثی که بدن نمی‌تواند ماده‌ای به نام فنیل‌آلانین را درست تجزیه کند. مدلاین‌پلاس ژنتیک می‌نویسد افرادی که درمان نشده‌اند ممکن است بوی کپک‌زده یا «موش‌مانند» داشته باشند. همان منبع می‌گوید غربالگری نوزادان بیشتر موارد را زود بعد از تولد پیدا می‌کند، برای همین علائم شدید آن امروز کم دیده می‌شود.

اگر پزشک به مشکل کبدی شک کند، معمولاً آزمایش خون می‌دهد. درباره‌ی معنای بالا بودن آنزیم‌های کبدی در آزمایش خون جداگانه نوشته‌ایم.

در خانه چه کاری کمک می‌کند؟

NHS ولز می‌گوید بوی بد ادرار به‌تنهایی معمولاً جای نگرانی ندارد و چند تغییر ساده اغلب آن را به حالت عادی برمی‌گرداند:

• آب کافی بنوشید: آن‌قدر مایعات، به‌ویژه آب، بنوشید که مرتب ادرار کنید و احساس تشنگی نکنید.
• در گرما و ورزش بیشتر بنوشید.
• نوشیدنی‌های محرک را کم کنید: نوشابه‌ی شیرین، قهوه و الکل.
• سیر و مارچوبه را مدتی کنار بگذارید تا ببینید بو از غذا بوده یا نه.
• اگر مکمل ویتامین می‌خورید: درباره‌ی مقدار مصرفش با پزشک یا داروساز صحبت کنید؛ خودسرانه کم و زیادش نکنید.

این کارها فقط برای علت‌های بی‌خطر جواب می‌دهند. اگر علت عفونت باشد، نوشیدن آب آن را درمان نمی‌کند و درمانش با پزشک است.

اگر علاوه بر بو، هنگام ادرار هم درد دارید، مقاله‌ی سوزش ادرار در زنان و مردان را بخوانید.

پزشک چطور علت بوی بد ادرار را پیدا می‌کند؟

کلیولند کلینیک می‌نویسد پزشک معمولاً این‌ها را می‌پرسد: بو از کِی تغییر کرده، خون در ادرار دیده‌اید یا نه، رژیم غذایی یا داروهایتان عوض شده یا نه، چقدر آب می‌نوشید، هنگام ادرار یا در شکم درد دارید یا نه، و تشنگی یا اشتهایتان تغییر کرده یا نه.

بعد معمولاً این آزمایش‌ها را درخواست می‌کند:

• آزمایش کامل ادرار: طبق کلیولند کلینیک برای بررسی خون، پروتئین یا باکتری.
• کشت ادرار: مدلاین‌پلاس آن را کنار آزمایش ادرار نام می‌برد؛ برای پیدا کردن باکتری عامل عفونت.
• آزمایش خون: برای بررسی کار کلیه، دیابت یا آنزیم‌های کبد.

کِی به پزشک مراجعه کنم؟

برای وقت معمولی پزشک (طبق NHS ولز و کلیولند کلینیک)، اگر بوی بد ادرار با این‌ها همراه است:

• نیاز ناگهانی یا بیشتر از همیشه به ادرار، یا بیدار شدن شبانه برای ادرار
• درد یا سوزش هنگام ادرار
• ادرار کدر
• بو بیش از چند روز مانده و غذا یا دارو آن را توضیح نمی‌دهد

فوری با پزشک تماس بگیرید (طبق NHS ولز) اگر همراه بوی بد ادرار این علائم را دارید:

• خون در ادرار
• درد زیر شکم
• درد کمر، زیر دنده‌ها
• احساس خستگی و ناخوشی
• گیجی یا بی‌قراری
• تب خیلی بالا، احساس گرما و لرز، یا برعکس دمای خیلی پایین بدن

کلیولند کلینیک هم ادرار قرمز یا قهوه‌ای تیره، و ادرار کف‌دار به‌خصوص همراه با ورم پاها را از دلایل مراجعه می‌داند.

یادتان باشد: این مقاله جای ویزیت نیست. اگر نگران بوی ادرار خودتان یا فرزندتان هستید، با پزشک خود مشورت کنید.