قلب دوم بدن کجاست؟ ماهیچه‌ی ساق پا و کار آن

قلب دوم عضو جداگانه‌ای در بدن نیست؛ تعبیری عامیانه برای ماهیچه‌های ساق پا است. طبق Cleveland Clinic ماهیچه‌های پایین پا مثل یک پمپ سیاهرگ‌های عمقی ساق را فشار می‌دهند و به برگشتن خون به سمت قلب کمک می‌کنند. به همین دلیل به این پمپ «قلب دوم» می‌گویند.

اگر پا یا ساقتان درد و ورم دارد و نفستان تنگ شده یا درد قفسه‌ی سینه دارید، منتظر نمانید و با اورژانس تماس بگیرید (NHS). درباره‌ی این علامت در مقاله‌ی تنگی نفس هم بخوانید.

قلب دوم بدن کجاست؟

«قلب دوم» در پایین پا، یعنی ساق، قرار دارد. Cleveland Clinic می‌نویسد ماهیچه‌های پایین پا مثل پمپی قدرتمند سیاهرگ‌های عمقی ساق را می‌فشارند و به این پمپ «قلب دوم» می‌گویند.

یک فرق مهم با قلب داخل قفسه‌ی سینه هست: به گفته‌ی Cleveland Clinic این پمپ فقط وقتی پاها حرکت می‌کنند شروع به کار می‌کند. هر چه ماهیچه‌ی ساق سریع‌تر منقبض شود، مثلاً در دویدن نسبت به راه رفتن، سیاهرگ‌ها را سریع‌تر می‌فشارد.

قلب دوم چطور کار می‌کند؟

سیاهرگ‌ها خون را از بدن به قلب برمی‌گردانند. در پاها این مسیر رو به بالاست. Cleveland Clinic توضیح می‌دهد که سیاهرگ‌ها دریچه‌های یک‌طرفه دارند و این دریچه‌ها در پاها خون را به سمت قلب هدایت می‌کنند.

با هر قدم، ماهیچه‌ی ساق سیاهرگ‌ها را می‌فشارد و خون را بالا می‌فرستد (Cleveland Clinic). جدول زیر اجزای این پمپ را کنار هم نشان می‌دهد:

جزء	نقش در برگشت خون	منبع
ماهیچه‌های ساق	با هر قدم سیاهرگ‌های عمقی را می‌فشارند و خون را به بالا می‌فرستند	Cleveland Clinic
دریچه‌های یک‌طرفه‌ی سیاهرگ	خون را در جهت درست، به سمت قلب، نگه می‌دارند	Cleveland Clinic
تنفس	با باز شدن ریه‌ها و حرکت دیافراگم مکشی ایجاد می‌شود که به حرکت خون کمک می‌کند	Cleveland Clinic
حرکت پاها	پمپ ساق فقط با حرکت پاها شروع به کار می‌کند	Cleveland Clinic

اگر قلب دوم خوب کار نکند چه می‌شود؟

در بیماری «نارسایی مزمن سیاهرگی» سیاهرگ‌های پا آسیب دیده‌اند و نمی‌توانند درست کار کنند. Cleveland Clinic دو نشانه‌ی رایج آن را این‌طور می‌نویسد:

• ورم پایین پا و مچ، به‌خصوص بعد از مدتی ایستادن یا آخر روز
• احساس پری یا سنگینی در پاها

این علائم تشخیص نمی‌دهند که مشکل از پمپ ساق است؛ برای فهمیدن علت باید پزشک شما را معاینه کند. طبق NHS ورم مچ و پا علت‌های دیگری هم دارد، مثل نشستن یا ایستادن طولانی، غذای پرنمک، بارداری، رگ‌های واریسی، مشکلات تیروئید و بعضی داروها. نمونه‌اش مقاله‌ی آملودیپین و ورم مچ پا است.

برای مراقبت از قلب دوم چه کار کنیم؟

توصیه‌های Cleveland Clinic و NHS ساده‌اند:

• حرکت کنید. Cleveland Clinic توصیه می‌کند در طول روز تا جای ممکن بلند شوید و راه بروید تا خون جریان داشته باشد، و پیاده‌روی‌های ۳۰ دقیقه‌ای را حداقل پنج روز در هفته هدف بگیرید.
• از ایستادن یا نشستن طولانی پرهیز کنید. (Cleveland Clinic).
• پاها را بالا بگذارید. NHS می‌گوید هر وقت می‌توانید پاها را روی صندلی یا بالش بالا بگذارید. Cleveland Clinic هم بالاتر از سطح قلب نگه‌داشتن پاها را توصیه می‌کند.
• ورزش ملایم. NHS ورزش ملایم مثل راه رفتن را برای بهتر شدن جریان خون پیشنهاد می‌کند. مقاله‌ی ورزش برای بیماران قلبی را هم ببینید.
• کفش راحت و گشاد بپوشید و از جوراب یا لباس تنگ پرهیز کنید (NHS).

ورم و درد ساق: کِی خطر لخته‌ی خون مطرح است؟

لخته‌ی خون در سیاهرگ عمقی را DVT می‌نامند. طبق NHS نشانه‌های رایجش این‌هاست:

• درد ضرباندار در یک پا، معمولاً ساق یا ران
• ورم یک پا
• پوست قرمز، آبی یا تیره در اطراف ناحیه‌ی دردناک (روی پوست قهوه‌ای یا سیاه ممکن است سخت‌تر دیده شود)
• سیاهرگ‌های متورم

لخته‌ی ریه ممکن است تهدیدکننده‌ی زندگی باشد و درمان فوری می‌خواهد (NHS). اگر پزشک آزمایشی مثل «دی‌دایمر» خواست، مقاله‌ی دی‌دایمر بالا معنی آن را توضیح می‌دهد.

کِی به پزشک مراجعه کنم؟

وضعیت	کار درست (طبق NHS)
درد و ورم پا همراه با تنگی نفس یا درد قفسه‌ی سینه	اورژانس: تماس با اورژانس. خودتان رانندگی نکنید.
ورم فقط یک پا بدون علت مشخص	نوبت فوری پزشک
ورم شدید، دردناک یا ناگهانی	نوبت فوری پزشک
پا قرمز یا داغ است، یا تب دارید	نوبت فوری پزشک
ورم هر دو پا که با چند روز مراقبت خانگی بهتر نشده یا بدتر شده	مراجعه به پزشک
بیماری قلب، کلیه یا سیاهرگ پا دارید و پایتان ورم کرده	مراجعه به پزشک

اگر دیابت دارید و پا، مچ یا ساقتان ورم کرده، NHS هم نوبت فوری پزشک را توصیه می‌کند. این مقاله جای ویزیت نیست؛ اگر نگران پا یا گردش خونتان هستید، با پزشک خود مشورت کنید.