داروهای فشار خون: انواع، اسم قرص‌ها، عوارض و بهترین زمان مصرف

داروهای فشار خون چند دسته‌اند؛ پنج دسته‌ی رایج طبق مدلاین‌پلاس: ادرارآور، مهارکننده‌ی ACE، ARB، مسدودکننده‌ی کانال کلسیم و بتابلاکر (که طبق مدلاین‌پلاس امروزه معمولاً وقتی به کار می‌رود که داروهای دیگر کافی نیستند). آلفابلاکر و چند دسته‌ی کم‌استفاده‌تر هم هست، و اسپیرونولاکتون طبق NHS وقتی به کار می‌رود که داروهای دیگر کافی نبوده‌اند. پزشک بر اساس عدد فشار، سن و بیماری‌های همراه یکی (یا چند تا) را انتخاب می‌کند.

اگر دنبال اسم قرص فشار، عوارض و بهترین ساعت مصرف هستید، همین‌جا جواب را می‌گیرید. این مقاله از منابع معتبر (NHS، مدلاین‌پلاس، راهنمای NICE و دو مقاله‌ی پزشکی) نوشته شده و فقط درباره‌ی فشار خون بالاست.

⚠️ این مقاله نسخه نیست. هیچ دوزی در آن توصیه نشده و شروع، قطع یا تغییر دارو فقط با پزشک شماست.

داروهای فشار خون چند دسته‌اند و هرکدام چطور کار می‌کنند؟

مدلاین‌پلاس داروهای فشار را بر اساس طرز کارشان دسته‌بندی می‌کند. بیشتر آن‌ها یا رگ را شل می‌کنند، یا کاری می‌کنند بدن نمک و آب اضافه را دفع کند، یا ضربان قلب را آرام‌تر می‌کنند. جدول زیر نمونه‌ها را کنار هم می‌گذارد:

دسته	مثال ژنریک	چطور کار می‌کند	عارضه‌ی شاخص
مهارکننده‌ی ACE	انالاپریل، لیزینوپریل، پریندوپریل	تولید آنژیوتانسین ۲ را کم می‌کند و رگ شل می‌شود	سرفه‌ی خشک و ماندگار
ARB	لوزارتان، والسارتان، کاندسارتان، ایربسارتان	اثر آنژیوتانسین ۲ را مهار می‌کند	سرگیجه، خستگی، سردرد
مسدودکننده‌ی کانال کلسیم	آملودیپین	ورود کلسیم به دیواره‌ی رگ را کم و رگ را شل می‌کند	ورم مچ پا، سردرد، گرگرفتگی
ادرارآور (قرص آب)	هیدروکلروتیازید، اینداپامید	به کلیه کمک می‌کند نمک و آب اضافه را دفع کند	تکرر ادرار، کم‌آبی، به‌هم‌خوردن نمک‌های خون
بتابلاکر	بیسوپرولول، متوپرولول، پروپرانولول	ضربان را کندتر و کم‌زورتر می‌کند	سردی دست و پا، سرگیجه، خستگی
آنتاگونیست آلدوسترون	اسپیرونولاکتون	آب و سدیم را دفع می‌کند ولی پتاسیم را نگه می‌دارد	درد و بزرگی پستان (حتی در مردان)

این جدول نسخه نیست. فقط نشان می‌دهد هر گروه چه می‌کند؛ اینکه کدام برای شما مناسب است تصمیم پزشک است.

مدلاین‌پلاس می‌گوید بیشتر عوارض این داروها خفیف‌اند و ممکن است با گذشت زمان برطرف شوند. تغییر دوز یا زمان مصرف هم گاهی کمک می‌کند، ولی این تغییر را خودتان انجام ندهید. دو سرنخ ایمنی هم هست:

• مهارکننده‌ی ACE به‌ندرت می‌تواند آنژیوادم (تورم لب، زبان و صورت) بدهد. NHS این را علامت اورژانسی می‌داند.
• طبق NICE مهارکننده‌ی ACE و ARB را نباید با هم ترکیب کرد.

اسم قرص‌های فشار خون رایج کدام‌اند؟

این‌ها اسم‌هایی‌اند که بیشتر جست‌وجو می‌شوند. برای هرکدام صفحه‌ی جدا داریم؛ آنجا درباره‌ی کاربرد و عوارض بیشتر می‌خوانید:

• آملودیپین (مسدودکننده‌ی کانال کلسیم): قرص آملودیپین، عوارض و خطر قطع ناگهانی. طبق NHS رگ‌ها را شل و گشاد می‌کند.
• لوزارتان (ARB): لوزارتان و ترکیب لوزارتان اچ و بهترین زمان مصرف. NHS لوزارتان را ARB معرفی می‌کند.
• ترکیب آملودیپین و والسارتان: قرص والزومیکس که دو دسته را در یک قرص دارد.
• بیزوپرولول (بتابلاکر): قرص بیزوپرولول و بهترین زمان مصرف.
• متوپرولول (بتابلاکر): قرص متوپرولول و نصف‌کردن قرص.
• پروپرانولول (بتابلاکر): قرص پروپرانولول.
• اسپیرونولاکتون: قرص اسپیرونولاکتون و هشدار پتاسیم.

طبق NHS، بیسوپرولول و متوپرولول بتابلاکر «انتخابی» و پروپرانولول «غیرانتخابی» است. اسم تجاری ایرانی داروها را اینجا نیاورده‌ایم؛ اسم هر برند را فقط از روی برگه‌ی دارو یا داروساز تأیید کنید.

نام «ساکوبیتریل/والزارتان» هم در جست‌وجوها کنار قرص‌های فشار دیده می‌شود. این را داروی فشار معرفی نمی‌کنیم؛ کاربرد و عوارضش را در صفحه‌ی قرص آرترستان ببینید.

ضعیف‌ترین یا کم‌عارضه‌ترین قرص فشار خون کدام است؟

نتیجه‌ی ما از منابع این است: قرص ضعیف‌ترین یا کم‌عارضه‌ترین برای همه وجود ندارد. مدلاین‌پلاس می‌نویسد پزشک شما «همراه با خودتان» تصمیم می‌گیرد کدام نوع دارو مناسب است. NHS هم می‌گوید داروی پیشنهادی به شدت فشار، سن و قومیت بستگی دارد و ممکن است بیش از یک دارو لازم شود.

عوارض هم از دسته‌ای به دسته‌ی دیگر فرق می‌کند (جدول بالا). آنچه برای یک نفر آزاردهنده است، برای دیگری مشکلی ندارد. اگر عارضه‌ای اذیتتان می‌کند، راهش عوض‌کردن خودسرانه‌ی قرص نیست؛ به پزشک بگویید. مثلاً NHS می‌نویسد اگر مهارکننده‌ی ACE سرفه‌ی خشک بدهد، معمولاً پزشک آن را به یک ARB تغییر می‌دهد.

پزشک بر چه اساسی دارو را انتخاب می‌کند؟

برای بزرگسالان، راهنمای NICE (NG136) برای شروع درمان این قاعده را دارد:

وضعیت بیمار	داروی انتخاب اول
زیر ۵۵ سال (غیر آفریقایی‌تبار) یا دیابت نوع ۲	مهارکننده‌ی ACE یا ARB
۵۵ سال به بالا، یا آفریقایی/آفریقایی-کارائیبی‌تبار در هر سنی — هر دو بدون دیابت نوع ۲	مسدودکننده‌ی کانال کلسیم

این جدول نسخه نیست. فقط نشان می‌دهد راهنما چطور فکر می‌کند. پزشک شما بیماری‌های همراه، داروهای دیگر، بارداری و عوارض قبلی را هم می‌بیند.

این قاعده‌ی NICE (بریتانیا) است و فقط به شروع درمان مربوط می‌شود؛ اگر یک دارو کافی نباشد، پزشک دسته‌ی دیگری اضافه می‌کند.

چه کسانی باید قرص فشار خون بخورند؟

NHS فشار خون بالا را ۱۴۰/۹۰ یا بیشتر در مطب (یا ۱۳۵/۸۵ یا بیشتر در خانه) تعریف می‌کند. اما هر فشار بالایی دارو لازم ندارد. طبق NHS پزشک معمولاً وقتی دارو می‌دهد که فشار خیلی بالا باشد، خطر سکته بالا باشد یا با تغییر سبک زندگی پایین نیاید.

NICE دقیق‌تر می‌گوید:

• مرحله‌ی ۲ (فشار مطب ۱۶۰/۱۰۰ یا بیشتر، پایدار): دارو برای بزرگسالان در هر سنی همراه توصیه‌های سبک زندگی.
• مرحله‌ی ۱ (۱۴۰/۹۰ تا ۱۵۹/۹۹) زیر ۸۰ سال: اگر دیابت، بیماری کلیه یا قلب-عروق دارید یا خطر ۱۰ ساله‌ی بیماری قلبی-عروقی‌تان ۱۰٪ یا بیشتر است، شروع دارو با پزشک مطرح می‌شود.

پس جواب «چه کسانی؟» عدد تنها نیست؛ عدد، سن و بیماری‌های همراه با هم تصمیم می‌سازند. آستانه‌ها بین راهنماهای کشورها فرق دارد و این‌ها آستانه‌های NICE هستند.

بهترین زمان مصرف قرص فشار خون چه موقع است؟

کارآزمایی TIME (لنست ۲۰۲۲، ۲۱٬۱۰۴ بیمار، میانه‌ی پیگیری ۵٫۲ سال) نتیجه گرفت مصرف قرص‌های معمول فشار در شب یا صبح، در ترکیب مرگ عروقی یا بستری‌شدن به‌خاطر حمله‌ی قلبی یا سکته‌ی مغزی غیرکشنده فرقی ندارد. نویسندگان پیشنهاد کردند قرص را در زمانی بخورید که برایتان راحت‌تر است و کمترین عارضه را دارد. محدودیت: این کارآزمایی بدون‌کور برای شرکت‌کنندگان، با ارزیابی کورِ پیامدها بود، میانگین سن شرکت‌کنندگان ۶۵ سال بود و بیشترشان سفیدپوست بودند.

خلاصه‌ی عملی:

• ساعت را ثابت نگه دارید. NHS درباره‌ی لوزارتان می‌گوید در هر ساعتی می‌شود خورد، ولی بکوشید هر روز همان ساعت باشد.
• رامیپریل: NHS می‌گوید اولین دوز ممکن است سرگیجه بدهد و پزشک ممکن است اولین دوز را شب پیشنهاد کند.
• ادرارآورهای تیازیدی: صبح بخورید تا شب برای دستشویی بیدار نشوید.
• دوز فراموش‌شده: با دو قرص جبران نکنید.

درباره‌ی «قبل از غذا یا بعد از غذا»، طبق NHS لوزارتان و رامیپریل با غذا یا بدون غذا خورده می‌شوند، آملودیپین قبل یا بعد از غذا، و اسپیرونولاکتون همراه غذا. برای داروی خودتان دستور پزشک و داروساز ملاک است.

اگر قرص فشار را نخورم یا قطع کنم چه می‌شود؟

طبق صفحه‌ی نحوه‌ی مصرف رامیپریل در NHS، قطع دارو می‌تواند فشار را بالا ببرد و خطر سکته‌ی قلبی و مغزی را زیاد کند. فشار خون بالا معمولاً علامتی ندارد و همین باعث می‌شود خیلی‌ها با «حالم خوب است» قرص را رها کنند. NHS تأکید می‌کند حتی اگر فشار پایین آمد، دارو را ادامه دهید.

چند نکته درباره‌ی قطع ناگهانی:

• آملودیپین: NHS می‌گوید جز با نظر پزشک قطع نکنید؛ قطع ناگهانی می‌تواند خطرناک باشد.
• بتابلاکر (مثل بیسوپرولول): پزشک اگر قطع را لازم بداند، دوز را کم‌کم پایین می‌آورد.
• قاعده‌ی کلی مدلاین‌پلاس: هیچ‌وقت خودسرانه دوز را تغییر ندهید یا قطع نکنید.

اگر دارو را رها کرده‌اید، یک بار با پزشک صحبت کنید؛ نه برای سرزنش، برای اینکه ببیند الان کدام دارو و کدام زمان به شما می‌خورد.

قرص فشار زیر زبانی چه می‌شود؟

مقاله‌ی JAMA (۱۹۹۶) درباره‌ی کپسول نیفدیپین نوشت جذب زیر زبانی آن ضعیف است و بیشترش از روده جذب می‌شود. نتیجه‌اش این بود که استفاده از این کپسول‌ها برای پایین‌آوردن فوری فشار «کنار گذاشته شود»؛ چون سکته‌ی مغزی، افت شدید فشار، سکته‌ی قلبی و مرگ گزارش شده بود. اگر فشارتان ناگهان بالا رفته، خودتان قرص زیر زبانی نگذارید و طبق بخش «کِی به پزشک مراجعه کنم؟» اقدام کنید.

فشار خون عصبی یعنی چه؟

NHS می‌نویسد وقتی مضطرب یا ناراحتید، ضربان تند می‌شود و فشار خون اغلب بالا می‌رود. از طرف دیگر مدلاین‌پلاس و NHS استرس طولانی‌مدت را از عوامل خطر فشار خون بالا می‌دانند. یعنی هم اضطراب می‌تواند فشار را موقتاً بالا ببرد و هم استرس مزمن در طول زمان خطر را زیاد کند. هیچ‌کدام از این منابع قرص «مخصوص فشار عصبی» معرفی نمی‌کنند؛ اگر فشارتان بالا می‌رود، اندازه‌گیری و تصمیم دارو با پزشک است.

یک جمله درباره‌ی فشار پایین: قرص میدودرین مربوط به افت فشار هنگام ایستادن است، نه فشار بالا.

قرص فشار خون در بارداری

اگر باردارید یا قصد بارداری دارید، همان روز با پزشک تماس بگیرید. NHS (صفحه‌ی رامیپریل) و مدلاین‌پلاس (صفحه‌ی والسارتان) می‌نویسند در بارداری باید مصرف این داروها متوقف و فوراً با پزشک صحبت شود؛ جایگزین را پزشک تعیین می‌کند. منابع ما این‌ها را هم می‌گویند:

• مهارکننده‌های ACE در بارداری توصیه نمی‌شوند و NHS می‌نویسد می‌توانند کلیه‌ی جنین را تحت تأثیر قرار دهند. مدلاین‌پلاس هم می‌گوید انالاپریل در بارداری مصرف نشود.
• مدلاین‌پلاس درباره‌ی والسارتان (یک ARB) هشدار می‌دهد در ۶ ماه آخر بارداری می‌تواند به جنین آسیب جدی بزند. NHS می‌گوید لوزارتان معمولاً در بارداری استفاده نمی‌شود، و NICE می‌گوید ACE و ARB در بارداری، شیردهی یا زنانی که قصد بارداری دارند نباید استفاده شوند، مگر در مواردی که کاملاً ضروری باشد و پزشک خطر و فایده را با بیمار مرور کند.
• ادرارآورهای تیازیدی طبق NHS معمولاً در بارداری توصیه نمی‌شوند.

این مقاله اسم داروی «مجاز بارداری» را معرفی نمی‌کند، چون منبع تأییدشده‌ای برای آن در اختیار نداریم.

کِی به پزشک مراجعه کنم؟

⚠️ فوری با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید اگر درد ناگهانی و ماندگار قفسه‌ی سینه دارید، به‌ویژه همراه تعریق، تهوع، سرگیجه یا تنگی نفس (NHS، فشار خون بالا). اگر حین مصرف رامیپریل یا داروهای مشابه، ورم لب و زبان و صورت، ضعف یک طرف بدن یا اختلال در گفتار پیدا کردید، NHS این‌ها را علامت اورژانسی می‌داند.

زمان‌هایی که باید به‌زودی با پزشک یا داروساز صحبت کنید:

• سردرد مکرر یا تاری دید دارید (NHS، فشار خون بالا).
• عارضه‌ای دارید که اذیتتان می‌کند (سرفه‌ی خشک، ورم مچ پا، سرگیجه، تکرر ادرار زیاد).
• قرص را قطع کرده‌اید، یا دوز را فراموش می‌کنید و نمی‌دانید چه کنید.
• باردار شده‌اید یا قصد بارداری دارید.
• بعد از شروع دارو نگران عدد فشارتان هستید؛ طبق NHS ممکن است دوز بعد از چند هفته تنظیم شود.

قدم بعدی چیست؟

اگر فشار خون بالا دارید یا دارویی برایتان نوشته شده، با پزشک خود مشورت کنید. دفترچه‌ای از فشار خانگی (ساعت و عدد) و فهرست همه‌ی داروها و مکمل‌هایتان را همراه ببرید و برای شناخت داروی خودتان از صفحه‌های بالا کمک بگیرید.