افیوژن پریکارد: علت مایع دور قلب، علائم، تشخیص و درمان

Q: افیوژن پریکارد چرا اتفاق میافتد؟

کلیولند کلینیک علتهایی مثل پریکاردیت، سرطان پیشرفته، حملهی قلبی، سل، بیماریهای خودایمنی (مثل لوپوس و آرتریت روماتوئید)، نارسایی قلب یا کلیه، کمکاری تیروئید، برخی داروها و پرتودرمانی را نام میبرد. گاهی هم علت پیدا نمیشود.

Q: آیا افیوژن پریکارد همیشه به تامپوناد قلبی میرسد؟

نه. کلیولند کلینیک مینویسد افیوژن پریکارد همیشه تامپوناد نمیسازد، بهخصوص وقتی مایع آهسته جمع شود. تامپوناد وقتی رخ میدهد که فشار مایع جلوی پر شدن درست قلب را بگیرد.

Q: افیوژن پریکارد با چه آزمایشی تشخیص داده میشود؟

مدلاینپلاس و کلیولند کلینیک اکوکاردیوگرافی، نوار قلب و عکس قفسه سینه را نام میبرند. سیتی اسکن هم گزینهی تصویربرداری است. مرک مانوال اکو را روش مرجع تأیید تامپوناد میداند.

Q: تخلیهی مایع دور قلب خطر دارد؟

کلیولند کلینیک مینویسد عوارض پریکاردیوسنتز در حدود ۵ تا ۴۰ درصد موارد رخ میدهد و وقتی سوزن با تصویربرداری هدایت شود احتمالش کمتر است. آسیب به قلب یا ریه و عفونت از عوارض ممکن آن است.

تصویر آموزشی از مایع جمع‌شده در کیسه‌ی اطراف قلب

افیوژن پریکارد یعنی مایع اضافه در کیسه‌ای که دور قلب را گرفته است. این کیسه‌ی دولایه «پریکارد» نام دارد و در حالت عادی فقط مایع روان‌کننده‌ی کافی بین دو لایه‌اش است (مرک مانوال). وقتی این مایع زیاد شود، به قلب فشار می‌آورد و در بدترین حالت جلوی پر شدن درست قلب را می‌گیرد.

هشدار اورژانس: اگر دچار درد تیز قفسه سینه، تنگی نفس ناگهانی، غش یا سرگیجه‌ی شدید، رنگ‌پریدگی یا کبودی پوست شدید، یا تپش و نبض تند شدید، منتظر نمانید و فوراً به اورژانس بروید. کلیولند کلینیک تامپوناد قلبی را اورژانس پزشکی می‌داند که مراقبت فوری لازم دارد.

افیوژن پریکارد چه علائمی دارد؟

علائم به سرعت جمع‌شدن مایع بستگی دارد. کلیولند کلینیک می‌نویسد افیوژن همیشه تامپوناد نمی‌سازد، به‌خصوص وقتی مایع آهسته جمع شود.

اگر علامتی پیدا شود، ممکن است این‌ها را ببینید:

درد یا ناراحتی قفسه سینه. مدلاین‌پلاس درباره‌ی پریکاردیت می‌گوید درد معمولاً با نفس عمیق و دراز کشیدن بدتر و با نشستن و خم‌شدن به جلو بهتر می‌شود.
تنگی نفس، از جمله نفس‌تنگی در حالت درازکش
در تامپوناد تدریجی، ورم شکم یا پاها و خستگی (کلیولند کلینیک)

افیوژن پریکارد چرا اتفاق می‌افتد؟

مرک مانوال می‌گوید افیوژن پریکارد ممکن است در پی التهاب پریکارد (پریکاردیت) رخ دهد یا به‌تنهایی و به دلایل دیگر. کلیولند کلینیک در توضیح علت‌های مایع دور قلب این موارد را می‌آورد:

پریکاردیت ناشی از عفونت باکتریایی یا ویروسی
حمله‌ی قلبی
سل
سرطان پیشرفته و سرطان قلب
بیماری‌های خودایمنی مثل لوپوس، آرتریت روماتوئید و اسکلرودرمی
نارسایی قلب یا کلیه
کم‌کاری تیروئید
برخی داروها و پرتودرمانی
در فهرست علت‌های تامپوناد، کلیولند کلینیک ضربه به قفسه سینه، جراحی قلب، کاتتر و گذاشتن باتری قلب را هم نام می‌برد

کلیولند کلینیک یادآوری می‌کند که گاهی علت مشخص نمی‌شود (ایدیوپاتیک). اگر دنبال علت تنگی نفس هستید، مقاله‌ی برای درمان تنگی نفس چه کنیم؟ می‌تواند به شما کمک کند. این مقاله جای معاینه نیست.

تامپوناد قلبی چیست و چه فرقی با افیوژن دارد؟

طبق مرک مانوال، تامپوناد زمانی رخ می‌دهد که افیوژن بزرگ جلوی پر شدن درست قلب از خون را بگیرد و قلب نتواند خون کافی به بدن برساند. مرک مانوال علت‌های تامپوناد را پارگی آنوریسم آئورت، سرطان پیشرفته ریه، پریکاردیت حاد، حمله‌ی قلبی و جراحی قلب می‌نویسد و برای ضربه‌های قفسه سینه، بیشتر چاقو خوردن را نام می‌برد.

	افیوژن بدون تامپوناد	تامپوناد قلبی
چه شده؟	مایع در پریکارد جمع شده ولی قلب هنوز تقریباً درست پر می‌شود	فشار مایع، پر شدن قلب را مختل کرده است
علائم	گاهی هیچ علامتی ندارد؛ یا درد قفسه سینه، تنگی نفس	درد تیز قفسه سینه، تنگی نفس، غش، سرگیجه، تپش و نبض تند، پوست رنگ‌پریده یا کبود (کلیولند کلینیک)
فوریت	بستگی به میزان مایع و علت دارد؛ پزشک تصمیم می‌گیرد	اورژانس است؛ مرک مانوال می‌گوید ممکن است سریع کشنده باشد
درمان	پیگیری، درمان علت، گاهی تخلیه	تخلیه‌ی فوری مایع، معمولاً با سوزن

کلیولند کلینیک می‌گوید سه‌گانه‌ی بک (فشار خون پایین، ورید گردن متورم و صداهای مبهم قلب) فقط در ۱۰ تا ۴۰ درصد بیماران دیده می‌شود. پس نبودنِ این نشانه‌ها دلیل بر نبودن تامپوناد نیست و تشخیص با پزشک است.

افیوژن پریکارد چطور تشخیص داده می‌شود؟

پزشک اول شرح حال می‌گیرد و معاینه می‌کند: نبض، فشار خون، تنفس و صدای قلب. بعد بسته به شرایط، یک یا چند آزمایش می‌خواهد. کلیولند کلینیک و مدلاین‌پلاس این‌ها را نام می‌برند:

اکوکاردیوگرام: سونوگرافی قلب. مرک مانوال اکو را روش مرجع برای تأیید تامپوناد می‌داند. برای آشنایی با این آزمایش می‌توانید مقاله‌ی اکو مری چیست؟ را ببینید که یکی از انواع اکو را توضیح می‌دهد.
نوار قلب: برای بررسی فعالیت الکتریکی قلب.
عکس قفسه سینه و سی‌تی اسکن قلب
کاتتریزاسیون قلب که کلیولند کلینیک آن را هم در فهرست دارد
آزمایش مایع: مدلاین‌پلاس می‌گوید مایع تخلیه‌شده را معمولاً برای یافتن علت بررسی می‌کنند، مخصوصاً وقتی افیوژن مزمن باشد یا برگردد.

ساختار افیوژن پریکارد

درمان افیوژن پریکارد چیست؟

درمان به علت، میزان مایع و اینکه قلب را تحت فشار گذاشته یا نه بستگی دارد. گزینه‌ها:

درمان علت: کلیولند کلینیک تأکید می‌کند علت زمینه‌ای هم باید درمان شود. مثلاً مدلاین‌پلاس برای درمان پریکاردیت (التهاب پریکارد) پیدا کردن علت، داروهای ضدالتهاب و در عفونت، آنتی‌بیوتیک یا داروی ضدقارچ را نام می‌برد. مصرف دارو را فقط پزشک تعیین می‌کند.
تخلیه با سوزن (پریکاردیوسنتز): کلیولند کلینیک آن را کار معمول برای برداشتن فشار می‌نویسد. سوزن زیر هدایت تصویربرداری (معمولاً اکو) وارد پریکارد می‌شود. اگر مایع زیاد باشد، کاتتری می‌گذارند که ممکن است یک یا دو روز بماند. این کار حدود ۱۰ تا ۲۰ دقیقه طول می‌کشد.
جراحی: کلیولند کلینیک می‌گوید اگر ضربه علت باشد، نیاز به ترمیم باشد، سوزن به مایع نرسد یا لازم شود پریکارد برداشته شود، جراحی ترجیح داده می‌شود. مدلاین‌پلاس برای مواردی که مشکل سخت اصلاح شود یا برگردد، تخلیه‌ی جراحی را نام می‌برد؛ در آن پریکارد به داخل حفره‌ی قفسه سینه تخلیه می‌شود.

عوارض تخلیه هم هست. طبق کلیولند کلینیک عوارض در حدود ۵ تا ۴۰ درصد موارد پیش می‌آید و با هدایت تصویری کمتر می‌شود. شامل آسیب به قلب (خونریزی یا اختلال ریتم)، ریه یا کبد و عفونت. مدلاین‌پلاس هم از خونریزی، ریه‌ی جمع‌شده و عفونت می‌گوید. کلیولند کلینیک می‌نویسد بیشتر بیماران بعد از آن سریع بهتر می‌شوند و ۱۲ تا ۲۴ ساعت استراحت و پایش لازم است؛ بعضی بیماران نیاز به تکرار دارند.

اگر درد قفسه سینه دارید و نمی‌دانید علتش قلبی است یا نه، مقاله‌ی تفاوت درد معده و درد قلب را هم ببینید.

کِی به پزشک مراجعه کنم؟

مدلاین‌پلاس می‌گوید با علائم پریکاردیت باید با پزشک تماس بگیرید. اگر قبلاً افیوژن یا تامپوناد داشته‌اید، کلیولند کلینیک توصیه می‌کند در صورت بازگشت علائم هم مراجعه کنید.

فوری به اورژانس بروید اگر:

بعد از هر ضربه به قفسه سینه، به‌خصوص نزدیک قلب، حتی اگر پوست پاره نشده باشد (کلیولند کلینیک)
درد تیز ناگهانی قفسه سینه با تنگی نفس دارید
غش کردید، دچار سرگیجه‌ی شدید شدید یا پوستتان رنگ‌پریده، خاکستری یا مایل به آبی شد
تپش قلب یا نبض تند شدید دارید

غیرفوری، ولی در اولین فرصت پیش پزشک بروید اگر:

چند روز است درد یا فشار قفسه سینه دارید که با خم‌شدن به جلو بهتر می‌شود
نفس‌تنگی در حالت درازکش یا درد خفیف قفسه سینه دارید
بعد از عمل قلب، کاتتر یا پرتودرمانی علائم تازه پیدا کردید
بیماری زمینه‌ای مثل نارسایی کلیه، کم‌کاری تیروئید یا بیماری خودایمنی دارید و علائم قلبی پیدا کردید

مایع دور قلب را نمی‌شود از روی علائم تشخیص داد؛ فقط تصویربرداری و معاینه‌ی پزشک مشخص می‌کند. این مقاله جای معاینه‌ی پزشک نیست.

پرسش‌های پرتکرار

افیوژن پریکارد چیست؟

طبق مرک مانوال، افیوژن پریکارد یعنی تجمع مایع در پریکارد؛ کیسه‌ی دولایه‌ای که دور قلب را گرفته و در حالت عادی فقط مایع روان‌کننده‌ی کافی دارد.

افیوژن پریکارد چرا اتفاق می‌افتد؟

کلیولند کلینیک علت‌هایی مثل پریکاردیت، سرطان پیشرفته، حمله‌ی قلبی، سل، بیماری‌های خودایمنی (مثل لوپوس و آرتریت روماتوئید)، نارسایی قلب یا کلیه، کم‌کاری تیروئید، برخی داروها و پرتودرمانی را نام می‌برد. گاهی هم علت پیدا نمی‌شود.

آیا افیوژن پریکارد همیشه به تامپوناد قلبی می‌رسد؟

نه. کلیولند کلینیک می‌نویسد افیوژن پریکارد همیشه تامپوناد نمی‌سازد، به‌خصوص وقتی مایع آهسته جمع شود. تامپوناد وقتی رخ می‌دهد که فشار مایع جلوی پر شدن درست قلب را بگیرد.

افیوژن پریکارد با چه آزمایشی تشخیص داده می‌شود؟

مدلاین‌پلاس و کلیولند کلینیک اکوکاردیوگرافی، نوار قلب و عکس قفسه سینه را نام می‌برند. سی‌تی اسکن هم گزینه‌ی تصویربرداری است. مرک مانوال اکو را روش مرجع تأیید تامپوناد می‌داند.

درمان مایع دور قلب چیست؟

درمان به علت و حال بیمار بستگی دارد. اگر مایع به قلب فشار بیاورد، پزشک آن را با سوزن تخلیه می‌کند (پریکاردیوسنتز). در بعضی موارد جراحی لازم می‌شود و علت زمینه‌ای هم باید درمان شود.

تخلیه‌ی مایع دور قلب خطر دارد؟

کلیولند کلینیک می‌نویسد عوارض پریکاردیوسنتز در حدود ۵ تا ۴۰ درصد موارد رخ می‌دهد و وقتی سوزن با تصویربرداری هدایت شود احتمالش کمتر است. آسیب به قلب یا ریه و عفونت از عوارض ممکن آن است.