باد فتق چیست؟ همان «فتق» یا «هرنی» است: بیرون‌زدگی بخشی از روده یا بافت چربی از یک نقطهی ضعیف در دیواره‌ی شکم یا کشالهی ران. «باد» در اسمش واقعاً باد یا گاز نیست؛ فقط اسم رایج مردم برای همین برآمدگی است.
سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS) فتق را این‌طور تعریف میکند: بخشی از یک عضو داخلی، مثل روده، از شکاف یا نقطهی ضعیف عضلهای که اندامها را سر جایشان نگه میدارد، بیرون می‌زند.
بعضی فتقها خودبهخود بهتر میشوند و بعضی به جراحی نیاز دارند. در ادامه می‌خوانید انواعش کدام‌اند، چه علائمی دارد، کِی خطرناک میشود و درمانش چیست.
باد فتق چیست و چرا به آن «باد» می‌گویند؟
عضله‌های شکم معمولاً آن‌قدر محکم‌اند که روده و اندامها را سر جایشان نگه دارند. اگر جایی از این دیوار ضعیف شود، بافت از همان نقطه فشار می‌آورد و بیرون می‌زند. بیشتر فتقها در شکم یا کشالهی ران ساخته میشوند.
مردم چون برآمدگی با سرفه یا زور زدن «باد میکند» و با دراز کشیدن کوچک میشود، به آن باد فتق می‌گویند. ولی داخل آن هوا نیست؛ روده یا چربی است.
مدلاینپلاس (MedlinePlus) مینویسد ضعف عضله همراه با فشار، مثلاً بلند کردن جسم سنگین، میتواند در بروز فتق نقش داشته باشد. بعضی افراد هم از ابتدا عضله‌ی شکم ضعیف‌تری دارند. فتق در مردان، زنان و کودکان دیده میشود.
انواع باد فتق کدام‌اند؟
NHS و مدلاینپلاس چند نوع اصلی را فهرست کرده‌اند. جدول زیر محل هر نوع و گروه‌های پرخطرترش را کنار هم می‌گذارد.
| نوع فتق | محل | بیشتر در چه کسانی؟ |
|---|---|---|
| کشالهی ران (اینگوینال) | جایی که ران به شکم می‌رسد؛ شایعترین نوع | مردان و زنان |
| رانی (فمورال) | بالای ران، نزدیک کشاله | زنان، بهویژه مسنتر |
| ناف (امبلیکال) | زیر یا کنار ناف | نوزادان؛ در بزرگسالان چاقی، چند بارداری یا آب آوردن شکم |
| محل عمل (انسزیونال) | روی جای زخم یا جراحی قبلی | کسانی که عمل شکم داشته‌اند |
| هیاتال | سینه؛ بالا آمدن بخشی از معده از دیافراگم | بالای ۵۰ سال، باردار یا دارای اضافه‌وزن |
دو نکته درباره‌ی جدول. اول اینکه فتق رانی طبق NHS «نادر» است. دوم اینکه فتق هیاتال با بقیه فرق دارد: از بیرون دیده نمی‌شود و بیشتر علامتش سوزش سر دل و برگشت اسید است. اگر با همین علائم درگیرید، برای مقابله با اسید معده چه بخوریم؟ را هم بخوانید.
علائم باد فتق چیست؟
علائم فتق به محل و مدت آن بستگی دارد. طبق NHS شایع‌ترین‌ها این‌هاست:
- برآمدگی یا توده در محل فتق، مثل کشالهی ران، بالای ران یا شکم؛ با سرفه یا عطسه بزرگتر و با دراز کشیدن کوچکتر میشود
- پوستِ روی توده کشیده و سفت به‌نظر برسد
- حس سنگینی و کشش در پا، در فتق کشالهی ران و رانی
- سوزش سر دل یا برگشت اسید، در فتق هیاتال
- درد در محل فتق، بیشتر در فتق‌های کوچک
یک نکته‌ی تعجب‌آور هم هست: فتق بزرگ ممکن است دردناک نباشد، چون عضله‌ی ضعیف کشیده شده و فتق راحت از آن رد میشود. پس نبودن درد یعنی بی‌خطر بودن نیست.
باد فتق در مردان کجاست؟
شایعترین محل در هر دو جنس کشالهی ران است؛ جایی که ران به شکم می‌رسد. برآمدگی همان‌جا دیده یا لمس میشود.
فتق رانی بیشتر مال زنان است، پس در مردان برآمدگی ناحیه‌ی کشاله معمولاً از نوع اینگوینال است.
باد فتق در زنان چه فرقی دارد؟
علائم تفاوت اساسی ندارند؛ فرق در نوع فتق است. NHS مینویسد فتق رانی در زنان، بهویژه زنان مسنتر، خیلی بیشتر از مردان دیده میشود؛ دلیلش شکل پهنتر لگن زنانه است. با این حال در کل نوعی نادر است و شایعترین فتق در زنان هم مثل مردان فتق کشالهی ران است.
فتق رانی گاهی به‌شکل توده‌ی دردناک در بالای ران یا کشاله پیدا میشود.
توده معمولاً با دراز کشیدن از بین میرود و با سرفه یا زور زدن برمی‌گردد. علتش گاهی فشار ناگهانی بر شکم است، مثل زور زدن هنگام یبوست یا بلند کردن بار سنگین. چاقی و سرفه‌ی سنگین و پایدار هم با آن مرتبط‌اند.
چون خطر عارضه در فتق رانی بالاتر است، NHS میگوید درمانش تقریباً همیشه بلافاصله توصیه میشود. اگر دختر یا زنی در کشالهی ران برآمدگی دارد، علل فتق کشاله ران در دختران را هم ببینید.
آیا باد فتق خطرناک است و کِی اورژانسی میشود؟
خیلی از فتقها فوری خطرناک نیستند. فتق کشالهی ران اگر علامتی ندارد، طبق NHS ممکن است درمان نخواهد. ولی خطر اصلی را نباید دست‌کم گرفت: گیر افتادن روده در فتق.
NHS دو حالت جدی را نام میبرد:
- انسداد: بخشی از روده در کیسه‌ی فتق گیر میکند و تهوع، استفراغ، درد شکم و توده‌ی دردناک ایجاد میشود.
- خفگی فتق (استرنگولیشن): خونرسانی بخش گیرکرده قطع میشود. NHS مینویسد این وضعیت جراحی اورژانسی ظرف چند ساعت می‌خواهد تا بافت نمیرد.
اگر فتق دارید و هر کدام از این علائم پیدا شد، فوراً به اورژانس بروید یا با اورژانس تماس بگیرید. NHS این فهرست را می‌دهد:
- درد در محل فتق یا اطراف آن
- نفخ شکم
- حالت تهوع یا استفراغ؛ یا استفراغ خونی، یا شبیه تفاله‌ی قهوه
- یبوست
- تب، یا حس داغی و لرز
- گیجی ناگهانی
- تودهای که بزرگتر از قبل شده و رنگ پوستش عوض شده
درباره‌ی فتق ناف NHS هم همین را میگوید: درد شدید شکم که از بین نمی‌رود، تهوع یا استفراغ، و تورم بیشتر از معمول با تغییر رنگ پوست، یعنی تماس فوری.
اگر باد فتق را عمل نکنیم چه میشود؟
جواب به نوع و علائم فتق بستگی دارد. مدلاینپلاس مینویسد فتق درماننشده میتواند درد و مشکلات سلامت ایجاد کند.
NHS هم دلیل اصلی عمل را پیشگیری از انسداد روده و خفگی فتق می‌داند. پس برای تصمیم، حتماً نوع و وضعیت فتق خودتان را با جراح بررسی کنید.
آیا باد فتق بدون عمل یا با دارو خوب میشود؟
پاسخ صادقانه: بستگی به نوع فتق دارد.
- فتق ناف در نوزادان: طبق NHS معمولاً تا حدود ۵ سالگی خودبهخود از بین میرود. درمان فقط اگر خیلی بزرگ باشد یا نرود لازم میشود.
- فتق ناف در بزرگسالان: NHS میگوید بعید است خودبهخود خوب شود و معمولاً جراحی توصیه میشود.
- فتق هیاتال: اگر مشکلی نمی‌سازد معمولاً درمان نمی‌خواهد. داروهای ضد اسید و تغییر سبک زندگی فقط علائم را آرام میکنند.
- فتق کشالهی ران و رانی: منبعهای ما درمان دارویی نام نمیبرند. درمان اصلی ترمیم جراحی است.
NHS تأکید میکند هر فتقی را نمی‌شود پیشگیری کرد، ولی این‌ها شانس بعضی انواع را کم میکند: وزن سالم، حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت متوسط در هفته، ترک سیگار، و مراجعه به پزشک برای سرفه‌ای که خوب نمی‌شود.
هیچ‌یک از منبعهای معتبر ما درمان خانگی یا گیاهی برای فتق معرفی نمیکنند. پس به‌جای دمنوش و ضماد، سراغ معاینه‌ی پزشک بروید.
درمان باد فتق: عمل باز و لاپاراسکوپی
NHS برای فتق کشالهی ران دو روش اصلی نام میبرد:
- لاپاراسکوپی (کلیدسوراخی): چند برش کوچک روی شکم و دوربین باریکی که جراح فتق را با آن می‌بیند
- عمل باز: یک برش بزرگتر در کشالهی ران
در هر دو، فتق به جای خودش برگردانده میشود و معمولاً یک تور نازک روی آن می‌گذارند و با بخیه ثابت میکنند؛ گاهی هم فقط بخیه کافی است. نوع بی‌حسی یا بیهوشی عمومی یا موضعی است. انتخاب روش به محل و اندازه‌ی فتق و وضعیت کلی شما بستگی دارد.
عمل معمولاً بین ۳۰ تا ۹۰ دقیقه طول می‌کشد و اغلب همان روز به خانه می‌روید. بهبودی معمولاً تا ۴ تا ۶ هفته طول می‌کشد، ولی میتواند بیشتر شود.
بعد از عمل این‌ها طبیعی‌اند: کمی خونریزی از زخم تا چند روز، درد اطراف زخم تا چند روز، و کبودی یا تورم اطراف زخم یا اندام تناسلی تا چند هفته. باید حداقل ۴ تا ۶ هفته از بلند کردن بار سنگین و فعالیت شدید پرهیز کنید.
درباره‌ی رابطه بعد از جراحی هم اصول رابطه جنسی پس از جراحی فتق را بخوانید.
NHS عوارض نادر را هم میگوید: عفونت زخم، توده‌ی موقت جای فتق، درد یا بی‌حسی کشاله که ممکن است بیش از ۳ ماه بماند، و بازگشت فتق. جراح پیش از عمل خطرها را برایتان توضیح می‌دهد.
کِی به پزشک مراجعه کنم؟
اگر فکر می‌کنید فتق دارید، حتی بدون درد، به پزشک عمومی یا جراح مراجعه کنید. معاینه‌ی ساده تشخیص می‌دهد کدام نوع است و آیا عمل لازم دارد. NHS میگوید پزشک در صورت نیاز آزمایش یا درمان را ترتیب می‌دهد.
نوبت نگیرید و فوری بروید اگر فتق دارید و درد، شکم نفخکرده، تهوع یا استفراغ، یبوست، تب یا گیجی ناگهانی پیدا کردید. در کودک هم اگر توده‌ی ناف دردناک، سفت یا بزرگشونده است، باید معاینه شود.
این مقاله جایگزین معاینه نیست. برای تشخیص و تصمیم درباره‌ی عمل، با پزشک خود مشورت کنید.
پرسش‌های پرتکرار
باد فتق چیست؟
باد فتق همان فتق یا هرنی است. به گفتهی NHS یعنی بخشی از یک عضو داخلی، مثل روده، از یک شکاف یا نقطهی ضعیف در عضلهای که اندامها را سر جایشان نگه میدارد بیرون بزند. بیشتر فتقها در شکم یا کشالهی ران پیدا میشوند. «باد» در اسمش به هوا یا گاز اشاره ندارد.
باد فتق چه علائمی دارد؟
شایعترین نشانه برآمدگی یا تودهای در محل فتق است که با سرفه یا عطسه بزرگتر و با دراز کشیدن کوچکتر میشود. NHS از کشیدگی پوست روی توده، حس سنگینی و کشش در پا (در فتق کشالهی ران و رانی) و سوزش سر دل در فتق هیاتال هم نام میبرد. ممکن است فتق بزرگ هم دردناک نباشد.
آیا باد فتق خطرناک است؟
خیلی از فتقها سالها بیدردسر میمانند، ولی خطر اصلی گیر افتادن روده در فتق است. NHS مینویسد اگر خونرسانی بخشی از روده قطع شود (فتق خفهشده)، اورژانس پزشکی است. درد در محل فتق همراه با شکم نفخکرده، تهوع یا استفراغ، یبوست، تب یا گیجی ناگهانی یعنی همان لحظه کمک بگیرید.
اگر باد فتق را عمل نکنیم چه میشود؟
NHS میگوید فتق کشالهی ران اگر علامتی نداشته باشد ممکن است به درمان نیاز نداشته باشد؛ ولی عمل برای جلوگیری از انسداد روده و قطع خونرسانی بافت گیرکرده انجام میشود. مدلاینپلاس هم مینویسد فتق درماننشده میتواند درد و مشکلات سلامت ایجاد کند. فتق رانی را NHS تقریباً همیشه برای درمان فوری توصیه میکند.
آیا باد فتق با دارو خوب میشود؟
دارو فقط برای یک نوع کاربرد دارد: NHS مینویسد داروها به علائم سوءهاضمهی فتق هیاتال کمک میکنند، ولی آنتیاسید و ألژینات علائم را کوتاهمدت آرام میکنند و مشکل را درمان نمیکنند. برای فتق شکمی و کشالهی ران، منبعهای ما درمان دارویی نام نمیبرند و درمان معمولاً جراحی است. در بزرگسالان فتق ناف هم بعید است خودبهخود خوب شود.
باد فتق در زنان کجا پیدا میشود و چه فرقی دارد؟
NHS مینویسد فتق رانی، تودهای در بالای ران نزدیک کشاله، در زنان، بهویژه زنان مسنتر، خیلی بیشتر از مردان دیده میشود، چون لگن زنانه پهنتر است؛ هرچند در کل نوعی نادر است. چون خطر عارضهاش بالاتر است، درمان آن تقریباً همیشه بلافاصله توصیه میشود. فتق ناف و فتق محل عمل هم در هر دو جنس دیده میشوند.
باد فتق در کودکان چطور است؟
طبق NHS خیلی از نوزادان با فتق ناف به دنیا میآیند و معمولاً تنها نشانهاش یک برجستگی نرم روی ناف است. این فتق معمولاً تا حدود ۵ سالگی خودبهخود از بین میرود و فقط اگر خیلی بزرگ باشد یا خوب نشود به عمل نیاز دارد. اگر توده دردناک، سفت یا بزرگشونده بود، باید به پزشک نشان داده شود.
منابع
اگر این موضوع برای شما شخصی است و به نظر پزشک نیاز دارید:
دکتر پرهام فراهانی · تخصص جراحی عمومی
دیدن سایت دکتر پرهام فراهانینظرات خوانندگان (۱۵)
این نظرها از نسخه‌ی قبلی نبض ما منتقل شده‌اند و امکان ثبت نظر تازه فعلاً بسته است.
لیلافردی سلام طبق تشخیص پزشک پدرم فتق اینگوینال دارن وبایدجراحی بشن آیابرای این نوع جراحی میتونیم به پزشک بیمارستان تامین اجتماعی اطمینان کنیم ؟
نبض ما با سلام – اگر پزشک متخصص اورولوژی باشند قابل اعتماد هستند
نا شناس سلام برادر من در کودکی عمل فتق بیضه داشته در دوطرف چپ وراست والان هم که بزرگ شده وبیست سال داره دوباره همین درد رو داره ایا از باد فتق است و برای او مشکلی هست لطفا پاسخ دهید
غلامرضا مشایخی با سلام من تنگی مجرای ادرار دارم که چند سال است ترازسین 5 میخوردم اخیراً دکتر معالجم امنیک 0/4 تجویز کرده که 10 روز است خوردم ضمناً مدتی است دچار فتق سمت راست زیر شکم شدم که حاد نیست دوسه روز است در بیضه سمت چپم درد دارم آیا این درد میتواند ازکپسول امنیک باشدممنون می شوم که راهنمایی بفرمائید ضمناً دکتر معالجم در دسترس نیست
حمید خضری با سلام وخسته نباشی بنده ۳۷ سال سن دارم نزدیک به دو هفته هست که سره شبی تند تند ادرار میگیره منو و بیضه سمت راست وگاهی سمت چپم درد میگره و پایین شکمم سمت راست پایین یک مرده وردی اذیتم میکنه دیشب که خودم یک معاینه کردم یعنی همون قسمتی که درد داره رو بهش ور رفتم احساس میکنم یک توده مثل نخود وجود داره خواهش میکنم منو راهنمایی کنید که علت چیست باتشکر
حجت سلام چندروزه بیضه سمت راستم بالامیره که همراه بادردشدیددربیضه هاواحساس ادرارشدیدودرد درشکم دارم بصورتی که قابل تحمل نیست سونووازمایش هم برای کلیه پروستات دادم مشکلی نداشتم
مجید سلام منم جدیداهمین طورم بعضی وقتهابی اختیاری ادرارم دارم یعنی یکی دوقطره ادارخودبخودمیریزه شورتم وبوی بدی هم میده یعنی بادفتق هست؟
حجت ۳۴ ساله سلام علیکم چند روزه که کشاله ران سمت راستم درد میکنه بعضی موقع میزنه دردش به بیضه سمت راستم راه رفتن برام سخت شده میشه راه نماییم کنید ممنون میشم
کاربر سلام پسرم ۱۵روزش هست باد فتق داره چکار باید بکنم لطفا راهنماییم کنید
راستگو سلام دختر پنج ساله دارم که طبق نظر پزشک باد فتق داره میحواستک ببینم براش ایجاد نمیشه یا نیاز به عمل نداره
سعید سلام من درد داشتم وسونوگرافی گرفتم ودکتر بهم گفت هم فتق وهم واریکوس دارین وباید عمل کنید ومن هم قبول کردم وغمل کردم بعداز عمل متوجه شدم که فتقم عمل نکرده واز دست دکتر شاکی هستم به کجا مراجعه کنم
حمید سلام اقای دکتر خسته نباشید من چند سالی میشه واریکوسل داشتم جراحی کردم ولی متاسفانه زیر شکمم یعنی بالای بیضه سمت چپ ورم کرده درضمن بیضه سمت چپ یخورده بزرگتر است خواستم بدونم اعلائم این مریضی چیست فتقه یا نه ؟؟ خیلی ناراحتم لطفا راهنمایی کنید مچکرم
کاربر سلام دکتر من چند روزی است بالای بیضعم درد دارد ویه کمی باد دارد
کاربر سلام شوهرم چندوقته کشاله رانش دردمیکرد حالا مثل گردوبیرون زده راهنمایی کنیدممنونم
رضا سلام خسته نباشید من در ناحیه بیزه درد دارم و کلن بیزی سمتها چپم نیست بالی بیزه یه برآمدگی هست
مقاله‌های مرتبط
علت و درمان فرورفتگی ناخن در گوشت پا
یکی از مشکلات ناخن، فرورفتگی ناخن در گوشت است، راه درمان و علت فرورفتگی ناخن در گوشت،درمان خانگی فرورفتگی ناخن در گوشت را در نبض ما بخوانید
به‌روزرسانی ۱۴ مرداد ۱۳۹۸
علل فتق کشاله ران در دختران
تصور کنید سوراخی در یک تایر ایجاد شود، چه اتفاقی می افتاد؟ این موضوع همان چیزی است که باعث بروز فتق و بیرون زدگی یکی از اعضاء می شود، مانند فتق کشاله ران در دختران، فتق شکمی، فتق روده ای.
به‌روزرسانی ۱۸ دی ۱۳۹۷
جای تلفن همراه در اتاق عمل کجاست؟
در حادثه‌ای در تگزاس روی داد، یک متخصص بیهوشی متهم به این شد که هنگام بررسی و کنترل یک بیمار در اتاق عمل در حال ارسال پیام و ایمیل با تلفن همراه خود بوده.
به‌روزرسانی ۵ بهمن ۱۳۹۷