کسانی که کیسه صفرا ندارند چه چیزهایی را رعایت کنند؟

جواب کوتاه: کسانی که کیسه صفرا ندارند باید بیشتر از همه به مصرف چربی دقت کنند. دلیلش ساده است: کیسه صفرا مثل یک مخزن کوچک است که صفرا را نگه می‌دارد تا موقع غذا خوردن، یک‌جا روی چربی‌ها بریزد.

بعد از برداشتنش مخزن نیست، ولی لوله‌ی اصلی هنوز هست و صفرا آرام‌آرام مستقیم از کبد به روده می‌رود. برای همین چربی‌های سنگین بیشتر از بقیه‌ی غذاها اذیت می‌کنند، مخصوصاً در هفته‌های اول. بیشتر آدم‌ها بعد از بهبودی زندگی و غذای عادی دارند.

کیسه صفرا چه کار می‌کند و بعد از برداشتنش چه عوض می‌شود؟

NHS کیسه صفرا را عضوی کوچک در بالای سمت راست شکم توصیف می‌کند که مایعی به نام صفرا را ذخیره می‌کند و صفرا به هضم غذا کمک می‌کند. مدلاین‌پلاس دقیق‌تر می‌گوید صفرا را بدن برای هضم چربی در روده‌ی کوچک به کار می‌برد.

یک شیلنگ آب را فرض کنید که قبلاً یک مخزن وسط راهش بود. مخزن آب را جمع می‌کرد و موقع نیاز با فشار می‌فرستاد. حالا مخزن نیست و آب همیشه کم‌کم جاری است.

NIDDK همین را این‌طور می‌گوید: بعد از برداشتن کیسه صفرا، صفرا از کبد از راه مجراهایش مستقیم وارد قسمت اول روده‌ی کوچک (دوازدهه) می‌شود، به‌جای اینکه در کیسه ذخیره شود. کلینیک کلیولند هم می‌نویسد کبد به‌جای ذخیره‌ی صفرای اضافه برای هضم، آن را مستقیم به روده‌ی کوچک می‌فرستد.

نتیجه‌ی ساده: صفرا هست، فقط دیگر «ذخیره و یک‌جا آزاد شدن» ندارد.

آیا نداشتن کیسه صفرا خطرناک است؟

نه. NIDDK صریح می‌نویسد کیسه صفرا عضو ضروری نیست و می‌شود بدون آن عادی زندگی کرد. NHS هم می‌نویسد می‌توانید بدون کیسه صفرا رژیم غذایی عادی و سالم را ادامه دهید.

درباره‌ی خود جراحی هم NHS آن را عمل «رایج و ایمن» می‌داند. NIDDK می‌نویسد عوارض جراحی کیسه صفرا بسیار نادر است و شایع‌ترین‌شان آسیب به مجاری صفراوی است. کلینیک کلیولند هم درباره‌ی بیماری‌هایی که برداشتن کیسه صفرا را لازم می‌کنند می‌گوید آن بیماری‌ها خطر بسیار بیشتری برای سلامتی دارند تا خود برداشتن کیسه صفرا.

یک استثنا هم هست: کلینیک کلیولند می‌نویسد درصد کمی از افراد علائم طولانی‌تر دارند که به آن «سندرم پس از کوله‌سیستکتومی» (برداشتن کیسه صفرا) می‌گویند.

NHS علائمش را تهوع، استفراغ، سوءهاضمه، درد شکم و اسهال می‌شمارد. علت‌های ممکن، به نوشته‌ی کلینیک کلیولند، سنگ باقی‌مانده یا تازه‌ساخته‌شده در مجاری صفراوی، اختلال عملکرد مجاری صفرا و عوارض جراحی مثل نشت صفرا یا التهاب لوزالمعده است.

درصد دقیق این سندرم را از منبع معتبر نتوانستیم تأیید کنیم، پس عددی نمی‌نویسیم.

اگر برای بررسی مجاری صفراوی نیاز به آزمایش‌هایی مثل ERCP بود، مراقبت‌های بعد از آزمایش ERCP را ببینید.

کسانی که کیسه صفرا ندارند چه چیزهایی را رعایت کنند؟

اینجا باید بین «چیزی که منبع دارد» و «چیزی که فقط شایعه است» فرق گذاشت. خلاصه‌ی منابعی که بررسی کردیم:

ادعا	وضعیت	منبع
بعد از بهبودی، بیشتر افراد می‌توانند رژیم عادی و سالم داشته باشند	منبع دارد	کلینیک کلیولند، NHS
در روزهای اول، وعده‌های کوچک راحت‌تر است	منبع دارد	NHS
در ابتدا غذای ساده؛ چربی و فیبر زیاد ممکن است اول سخت باشد	منبع دارد (موقت)	کلینیک کلیولند
مدتی از غذای چرب و تند پرهیز کنید؛ فیبر و آب (۸ تا ۱۰ لیوان در روز)	منبع دارد (دوره‌ی ترخیص)	مدلاین‌پلاس
تا آخر عمر باید رژیم کم‌چرب یا فهرست غذاهای ممنوع داشته باشید	در منابع بررسی‌شده پیدا نشد	—
هضم چربی در حدود ماه اول سخت‌تر است و کم‌کم بهتر می‌شود	منبع دارد	کلینیک کلیولند

نکته‌ی مهم اینکه توصیه‌ی NIDDK درباره‌ی فیبر و چربی سالم مربوط به پیشگیری از سنگ صفرا است، نه رژیم کسی که کیسه صفرا ندارد؛ پس آن را به‌عنوان رژیم بعد از عمل نقل نمی‌کنیم.

پس جواب کاربردی این است:

• در هفته‌های اول غذای ساده و وعده‌های کوچک، و پرهیز از خیلی چرب و خیلی تند.
• فیبر و آب کافی، چون مدلاین‌پلاس این‌ها را در دوره‌ی ترخیص توصیه می‌کند.
• بعد از بهبودی بیشتر افراد به غذای عادی و سالم برمی‌گردند؛ اگر هنوز با غذایی اذیت می‌شوید، همان را کم کنید و با پزشک مطرح کنید.

برای جزئیات غذایی هفته‌ی اول و ماه اول، برنامه‌ی غذایی هفته‌ی اول بعد از عمل کیسه صفرا را در سایت دکتر فراهانی ببینید.

اگر چربی بخوریم چه می‌شود؟

منبع‌ها نمی‌گویند «چربی خوردن خطرناک است». می‌گویند ممکن است اذیت کند. کلینیک کلیولند می‌نویسد در حدود ماه اول ممکن است هضم چربی و وعده‌های سنگین سخت‌تر باشد و این کم‌کم بهتر می‌شود. در شروع، غذای ساده (شبیه آنچه موقع آنفلوآنزا می‌خورید) و پرهیز موقت از چربی و فیبر زیاد توصیه شده است.

مدلاین‌پلاس هم برای دوره‌ی بعد از ترخیص می‌نویسد ممکن است برای مدتی بخواهید از غذای چرب و تند دوری کنید. توجه کنید که همه‌ی این عبارت‌ها «برای مدتی» و «در ابتدا» هستند، نه «تا آخر عمر».

اگر یک وعده‌ی چرب مدفوع شل، نفخ یا درد شکم داد، یعنی هنوز بدنتان با مسیر تازه‌ی صفرا هماهنگ نشده؛ دفعه‌ی بعد کمتر بخورید و اگر تکرار شد، به پزشک بگویید. در منابع بررسی‌شده فهرست مشخصی از غذاهای ممنوعِ همیشگی نیامده است. برای دیدن اینکه چه غذاهایی روی معده سنگین‌اند، برای مقابله با اسید معده چه بخوریم؟ هم مفید است.

اسهال بعد از برداشتن کیسه صفرا: چرا و تا کی؟

NIDDK توضیح می‌دهد که تعداد کمی از افراد بعد از برداشتن کیسه صفرا مدفوع نرم‌تر و پرتکرارتر دارند، چون صفرا حالا بیشتر وارد دوازدهه می‌شود. این تغییر معمولاً موقتی است، ولی باید با پزشک در میان گذاشته شود.

کلینیک کلیولند توضیح می‌دهد که اسیدهای صفراوی اضافه باعث می‌شوند روده‌ی بزرگ آب بیشتری ترشح کند و مدفوع آبکی شود. برداشتن کیسه صفرا یکی از علت‌های این حالت (سوءجذب اسید صفراوی) است. همین منبع می‌نویسد درمان خط اول داروهایی هستند که اسید صفراوی را به خود می‌چسبانند و نوع آن را پزشک انتخاب می‌کند.

تا کی؟ مدلاین‌پلاس می‌نویسد مدفوع شل بعد از غذا ممکن است ۴ تا ۸ هفته طول بکشد، ولی گاهی بیشتر. منابعی که بررسی کردیم عدد مشخصی برای اینکه چند نفر بعد از عمل اسهال می‌گیرند نمی‌دهند، پس عددی نمی‌گوییم.

NHS توصیه می‌کند اگر علائم بعد از مدتی ادامه داشت به پزشک عمومی یا تیم درمان مراجعه کنید؛ ممکن است آزمایش و دارو لازم شود. برای آشنایی با اینکه آزمایش مدفوع چه چیزهایی را بررسی می‌کند (مثلاً انگل و چربی مدفوع)، تفسیر آزمایش مدفوع را بخوانید.

یک نکته درباره‌ی ویتامین‌ها: کلینیک کلیولند فقط درباره‌ی سوءجذب شدید اسید صفراوی می‌نویسد که جذب چربی‌ها و ویتامین‌های A، D، E و K را کم می‌کند، و درباره‌ی داروهای اتصال‌دهنده‌ی اسید صفراوی می‌نویسد بعضی مصرف‌کنندگان به مکمل ویتامین نیاز دارند. این توصیه‌ی عمومی برای همه‌ی افراد بدون کیسه صفرا نیست. مکمل را خودسرانه شروع نکنید.

آیا بعد از برداشتن کیسه صفرا چاق می‌شویم؟

در منابعی که برای این مقاله بررسی کردیم، رابطه‌ی مستقیمی بین برداشتن کیسه صفرا و چاقی نشان داده نشده بود. پس نمی‌شود گفت «حتماً چاق می‌شوید» یا «حتماً لاغر می‌شوید».

منطق ساده این است که وزن بیشتر به مقدار غذایی که می‌خورید و تحرک‌تان برمی‌گردد. اگر بعد از عمل اشتهایتان کم یا زیاد شد، یا وزنتان بدون دلیل تغییر کرد، با پزشک یا متخصص تغذیه مطرح کنید. در منابع بررسی‌شده عددی برای این موضوع پیدا نشد، و ما هم عددی نمی‌سازیم.

کِی به پزشک مراجعه کنم؟

NHS، مدلاین‌پلاس و کلینیک کلیولند این علائم را هشدار می‌دانند. اگر هر کدام را داشتید، صبر نکنید و فوری با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:

• درد شدید یا رو به بدتر شدن شکم که فروکش نمی‌کند.
• زردی پوست یا سفیدی چشم.
• تب یا احساس گرما و لرز. مدلاین‌پلاس برای تب عدد ۳۸٫۳ درجه‌ی سانتی‌گراد را آورده است.
• مدفوع خاکستری یا کم‌رنگ و ادرار تیره.
• چرک از محل زخم.
• تهوع و استفراغ مداوم، یا نتوانستن در خوردن و آشامیدن.

NHS یک هشدار اورژانسی هم دارد: درد و تورم پا همراه با تنگی نفس یا درد قفسه‌ی سینه می‌تواند نشانه‌ی لخته در ریه باشد و باید با اورژانس تماس بگیرید.

NHS درباره‌ی سنگ باقی‌مانده در مجاری صفراوی می‌گوید ممکن است درد و زردی ایجاد کند. اگر زردی دارید، بالا بودن آنزیم‌های کبدی در آزمایش خون توضیح می‌دهد پزشک چه چیزهایی را در آزمایش بررسی می‌کند.

این مقاله جای معاینه‌ی پزشک نیست. اگر بعد از عمل کیسه صفرا علائمی دارید که نمی‌دانید عادی است یا نه، با جراح خود یا پزشک عمومی مشورت کنید. برای برنامه‌ی غذایی روزهای اول بعد از عمل هم راهنمای دکتر پرهام فراهانی درباره‌ی غذا بعد از عمل کیسه صفرا را ببینید.